<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0</id>
	<title>Bharatkosh - सदस्य द्वारा योगदान [hi]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0"/>
	<updated>2026-06-09T02:51:03Z</updated>
	<subtitle>सदस्य द्वारा योगदान</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.41.1</generator>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4&amp;diff=223527</id>
		<title>संगीत</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4&amp;diff=223527"/>
		<updated>2011-10-03T13:47:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: /* संबंधित लेख */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;__TOC__&lt;br /&gt;
[[चित्र:Delhi-Folk.jpg|thumb|250px|लोक गीत कलाकार, [[दिल्ली]]]]&lt;br /&gt;
संगीत मानवीय लय एवं तालबद्ध अभिव्यक्ति है। भारतीय संगीत अपनी मधुरता, लयबद्धता तथा विविधता के लिए जाना जाता है। वर्तमान भारतीय संगीत का जो रूप दृष्टिगत होता है, वह आधुनिक युग की प्रस्तुति नहीं है, बल्कि यह भारतीय इतिहास के प्रारम्भ के साथ ही जुड़ा हुआ है। वैदिक काल में ही भारतीय संगीत के बीज पड़ चुके थे। [[सामवेद]] उन वैदिक ॠचाओं का संग्रह मात्र है, जो गेय हैं। प्राचीन काल से ही ईश्वर आराधना हेतु भजनों के प्रयोग की परम्परा रही है। यहाँ तक की यज्ञादि के अवसर पर भी समूहगान होते थे। ध्यान देने की बात है कि प्राचीन काल की अन्य [[कला|कलाओं]] के समान ही भारतीय कला भी [[धर्म]] से प्रभावित थी। वास्तव में भारतीय संगीत की उत्पत्ति धार्मिक प्रेरणा से ही हुई है। परन्तु धीरे-धीरे यह धर्म को तोड़कर लौकिक जीवन से संबन्धित होती गई और इसी के साथ [[नृत्य कला]], वाद्य तथा गीतों के नये-नये रूपों का आविष्कार होता गया। कालांतर में नाट्य भी संगीत का एक हिस्सा बन गया। समय के साथ संगीत की विभिन्न धाराएँ विकसित होती गई, नये-नये [[राग]], नये-नये [[वाद्य यंत्र]] और नये-नये कलाकार उत्पन्न होते गये। भारतीय संगीत जगत अनेक महान विभूतियों के योगदानों के परिणामस्वरूप ही इतना विशाल रूप धारण कर सका है।&lt;br /&gt;
;संगीत क्या है?&lt;br /&gt;
इस प्रश्न का उत्तर भारतीय संगीतकारों ने विविध रूप से देने का प्रयास किया है। 'संगीत रत्नाकर' के अनुसार '''गीतं वाद्य तथा नृत्य त्रयं सगीतमुच्यते''' - अर्थात् गीत, वाद्य और नृत्य - इन तीनों का समुच्चय ही संगीत है। परन्तु भारतीय संगीत का अध्ययन करने पर यह आभास होता है कि इन तीनों में गीत की ही प्रधानता रही है तथा वाद्य और नृत्य गीत के अनुगामी रहे हैं। एक अन्य परिभाषा के अनुसार, '''सम्यक् प्रकारेण यद् गीयते तत्संगीतम्''' - अर्थात् सम्यक् प्रकार से जिसे गाया जा सके वही संगीत है। अन्य शब्दों में [[स्वर (संगीत)|स्वर]], [[ताल]], शुद्ध, आचरण, हाव-भाव और शुद्ध मुद्रा के गेय विषय ही संगीत है। वास्तव में स्वर और लय ही संगीत का अर्थात् गीत, वाद्य और नृत्य का आधार है। &lt;br /&gt;
==संगीत की परिभाषा==&lt;br /&gt;
'''संगीत वह ललित [[कला]] है, जिसमें स्वर और लय के द्वारा हम अपने भावों को प्रकट करते हैं'''। प्रत्येक कला जैसे संगीत, [[मूर्तिकला]], [[चित्रकला]], वास्तुकला में मानव भावनाओं को व्यक्त तो करते हैं, परन्तु प्रत्येक में उसका माध्यम बदला करता है। अगर [[रंग]], पैन्सिल, [[काग़ज़]] आदि के द्वारा भावों को व्यक्त करते हैं तो चित्रकला की रचना होती है। इसी प्रकार यदि स्वर-लय के द्वारा अपने भावों को प्रकट करते हैं तो संगीत की रचना होती है।&lt;br /&gt;
==परिचय==&lt;br /&gt;
'संगीत' शब्द 'गीत' शब्द में 'सम्' उपसर्ग लगाकर बना है। 'सम्' यानी 'सहित' और 'गीत' यानी 'गान'। 'गान के सहित' अर्थात् अंगभूत क्रियाओं (नृत्य) व वादन के साथ किया हुआ कार्य 'संगीत' कहलाता है।&lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;नृत्तं वाद्यानुगं प्रोक्तं वाद्यं गीतानुवर्ति च।&lt;br /&gt;
अतो गीतं प्रधानत्वादत्रादाभिधीयते।।&amp;lt;ref&amp;gt;संगीत रत्नाकर (1|24-25&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==भारतीय संगीत== &lt;br /&gt;
प्राचीन काल में भारतीय संगीत के दो रूप प्रचलित हुए-1. मार्गी तथा 2. देशी। कालांतर में मार्गी संगीत लुप्त होता गया। साथ ही देशी संगीत दो रूपों में विकसित हुआ- (i) शास्त्रीय संगीत तथा (ii) लोक संगीत। &lt;br /&gt;
*'''शास्त्रीय संगीत''' शास्त्रों पर आधारित तथा विद्वानों व कलाकरों के अध्ययन व साधना का प्रतिफल था। यह अत्यंत नियमबद्ध तथा श्रेष्ठ संगीत था। &lt;br /&gt;
*'''लोक संगीत''' काल और स्थान के अनुरूप प्रकृति के स्वच्छन्द वातावरण में स्वाभाविक रूप से पलता हुआ विकसित होता रहा, अतः यह अधिक विविधतापूर्ण तथा हल्का-फुल्का व चित्ताकर्षक है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संगीत की उत्पत्ति==&lt;br /&gt;
भारतीय संगीत की उत्पत्ति [[वेद|वेदों]] से मानी जाती है। वादों का मूल मंत्र है - '[[ॐ]]' (ओऽम्) । (ओऽम्) शब्द में तीन अक्षर अ, उ तथा म् सम्मिलित हैं, जो क्रमशः [[ब्रह्मा]] अर्थात् सृष्टिकर्ता, [[विष्णु]] अर्थात् जगत् पालक और [[महेश]] अर्थात् संहारक की शक्तियों के द्योतक हैं। इन तीनों अक्षरों को [[ॠग्वेद]], [[सामवेद]] तथा [[यजुर्वेद]] से लिया गया है। संगीत के सात स्वर षड़ज (सा), ॠषभ (र), गांधार (गा) आदि वास्तव में ऊँ (ओऽम्) या ओंकार के ही अर्न्तविभाग हैं। साथ ही स्वर तथा शब्द की उत्पत्ति भी ऊँ के गर्भ से ही हुई है। मुख से उच्चारित शब्द ही संगीत में [[नाद]] का रूप धारण कर लेता है। इस प्रकार 'ऊँ' को ही संगीत का जगत माना जाता है। इसीलिए कहा जाता है कि जो साधक 'ऊँ' की साधना करने में समर्थ होता है, वही संगीत को यथार्थ रूप में ग्रहण कर सकता है। यदि दार्शनिक दृष्टि से इसका गूढ़ार्थ निकाला जाय, तो इसका तात्पर्य यही है कि ऊँ अर्थात् सम्पूर्ण सृष्टि का एक अंश हमारी [[आत्मा]] में निहित है और संगीत उसी आत्मा की आवाज़ है, अंतः संगीत की उत्पत्ति हृदयगत भावों में ही मानी जाती है। &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;bharattable&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%&amp;quot;| वाद्य&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:75%&amp;quot;| वादक&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%&amp;quot;| चित्र&lt;br /&gt;
|+प्रमुख वाद्य यंत्र एवं कलाकार&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[सितार]]&lt;br /&gt;
| पंडित रविशंकर, निखिल बनर्जी, विलायत ख़ाँ, बंदे हसन, शाहिद परवेज, उमाशंकर मिश्र, बुद्धादित्य मुखर्जी आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sitar.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[तबला]]&lt;br /&gt;
| [[अल्ला रक्खा|अल्ला रक्खा ख़ाँ]], गुदई महाराज, (पं. सामता प्रसाद) ज़ाकिर हुसैन, लतीफ़ ख़ाँ, किशन महाराज, फ़य्यार ख़ाँ, सुखविंदर सिंह आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Alla-Rakha.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[बांसुरी]]&lt;br /&gt;
| पन्नालाल घोष, हरि प्रसाद चौरसिया, वी. कुंजमणि, एन. नीला, राजेन्द्र प्रसन्ना, राजेन्द्र कुलकर्णी आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bansuri.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| सरोद&lt;br /&gt;
| अमज़द अली ख़ाँ, अली अकबर ख़ाँ, अलाउद्दीन ख़ाँ, विश्वजीत राय चौधरी, ज़रीन दारूवाला, बुद्धदेव दास गुप्ता, मुकेश शर्मा आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarod.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| वायलिन&lt;br /&gt;
| डॉ. एन. राजन, विष्णु गोविंद जोग, एल. सुब्रह्मण्यम्, संगीता राजन, कुनक्कड़ी वैद्यनाथन, टी. एन. कृष्णन् आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Violin.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[वीणा]]&lt;br /&gt;
| एस. बालचंद्रन, कल्याण कृष्ण भागवतार, बदरूद्दीन डागर, वी. दोरेस्वामी अयंगर आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Veena.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[शहनाई]]&lt;br /&gt;
| [[बिस्मिल्ला ख़ाँ]], दयाशंकर जगन्नाथ, अली अहमद हुसैन ख़ाँ आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shehnai.jpg|30px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| संतूर&lt;br /&gt;
| शिव कुमार शर्मा, भजन सोपारी आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Santoor.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| पख़ावज़&lt;br /&gt;
| गोपाल दास, उस्ताद रहमान ख़ाँ, छत्रपति सिंह, ठाकुर लक्ष्मण सिंह आदि।&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| रुद्रवीणा&lt;br /&gt;
| असद अली ख़ाँ, उस्ताद सादिक अली ख़ाँ आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Rudra-Veena.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[मृदंग]]&lt;br /&gt;
| पालधार रघु, ठाकुर भीकम सिंह, डॉ. जगदीश सिंह आदि।&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Mridangam.jpg|40px]]&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संगीत के रूप==&lt;br /&gt;
प्रत्येक कला के मुख्य दो रूप होते हैं-क्रिया और शास्त्र। क्रिया के अंतर्गत उसकी साधना विधि और शास्त्र के अंतर्गत उसका इतिहास, परिभाषिक शब्दों की व्याख्या आदि आती है। संगीत के भी दो रूप हैं-&lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;क्रियात्मक रूप&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
संगीत का क्रियात्मक रूप वह है, जिसे हम कानों द्वारा सुनते हैं अथवा नेत्रों द्वारा देखते हैं। दूसरे शब्दों में क्रियात्मक संगीत में गाना, बजाना और नाचना आता है। गायन और वादन को हम सुनते हैं और नृत्य को देखते हैं। क्रियात्मक रूप में राग, गीत के प्रकार, आलाप-तान, सरगम, झाला, रेला, टुकड़ा, आमद, गत, मींड आदि की साधना आती है। संगीत का यह पक्ष बहुत ही महत्त्वपूर्ण है। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;शास्त्र पक्ष&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
शास्त्र पक्ष में संगीत सम्बन्धी विषयों का अध्ययन करते हैं। इसके दो प्रकार हैं–क्रियात्मक शास्त्र और शुद्ध शास्त्र। क्रियात्मक शास्त्र में क्रियात्मक संगीत का अध्ययन आता है, जैसे रागों का परिचय, गीत की स्वर-लिपि लिखना, तान-आलाप, मिलते-जुलते रागों की तुलना, टुकड़ा, रेला आदि। इस शास्त्र से क्रियात्मक संगीत में बड़ी सहायता मिलती है। शुद्ध शास्त्र में संगीत, नाद, जाति, आरोह-अवरोह, स्वर, लय, मात्रा, ताल, ख़ाली आदि की परिभाषा, संगीत का इतिहास आदि का अध्ययन आता है। &lt;br /&gt;
==संगीत पद्धतियाँ==&lt;br /&gt;
भारतवर्ष में मुख्य रूप से दो प्रकार का संगीत प्रचार में है, जिन्हें संगीत की पद्धति कहते हैं। उनके नाम हैं–उत्तरी अथवा हिन्दुस्तानी संगीत पद्धति और दक्षिणी अथवा [[कर्नाटक]] संगीत पद्धति।&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;उत्तरी संगीत पद्धति&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
उत्तरी संगीत पद्धति को हिन्दुस्तानी संगीत पद्धति भी कहते हैं। यह पद्धति उत्तरी हिन्दुस्तान में–[[बंगाल]], [[बिहार]], [[उड़ीसा]], [[उत्तर प्रदेश]], [[हरियाणा]], [[पंजाब]], [[गुजरात]], [[जम्मू-कश्मीर]] तथा [[महाराष्ट्र]] प्रान्तों में प्रचलित हैं। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;दक्षिणी संगीत पद्धति&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
दक्षिणी संगीत पद्धति को कर्नाटक संगीत पद्धति भी कहते हैं। यह [[तमिलनाडु]], [[मैसूर]], [[आंध्र प्रदेश]] आदि दक्षिण के प्रदेशों में प्रचलित हैं। ये दोनों पद्धतियाँ अलग होते हुए भी इनमें बहुत कुछ समानताऐं है। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संगीत के प्रकार==&lt;br /&gt;
भारतीय संगीत के मुख्य दो प्रकार हैं–शास्त्रीय संगीत और भाव संगीत। शास्त्रीय संगीत उसे कहते हैं, जिसमें नियमित शास्त्र होता है और जिसमें कुछ विशिष्ट (ख़ास) नियमों का पालन करना आवश्यक होता है। उदाहरणार्थ, शास्त्रीय संगीत में राग के नियमों का पालन करना पड़ता है, न करने से राग हानि होती है। इसके अतिरिक्त लय-ताल की सीमा में रहना पड़ता है, गीत का कौन सा प्रकार हम गा रहे हैं, उसका निर्वाह भी उसी प्रकार से होना चाहिए, इत्यादि-इत्यादि। भाव संगीत में शास्त्रीय संगीत के समान न कोई बन्धन होता है और न उसका नियमित शास्त्र ही होता है। भाव संगीत का मुख्य और एकमात्र उद्देश्य कानों को अच्छा लगना है, अत: उसमें कोई बन्धन नहीं रहता-चाहे कोई भी स्वर प्रयोग किया जाए, चाहे जिस ताल में गाया जाए व आलाप, तान, सरगम, आदि कुछ भी प्रयोग किया जाए अथवा न प्रयोग किया जाए। भाव संगीत का मुख्य उद्देश्य रंजकता है। रंजकता के लिए ही कहीं-कहीं शास्त्रीय संगीत का सहारा भी लिया जाता है। भाव संगीत को सुगम संगीत कहते हैं। &lt;br /&gt;
भाव संगीत को मुख्य तीन भागों में विभाजित किया जा सकता है-&lt;br /&gt;
*चित्रपट संगीत,&lt;br /&gt;
*लोक संगीत,&lt;br /&gt;
*भजन-गीत आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;चित्रपट संगीत&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
व्यापक अर्थ में जिस किसी गीत का प्रयोग चित्रपट (सिनेमा) में हुआ हो, उसे चित्रपट संगीत कहते हैं। [[बैजू बावरा]] का '''आज गावत मन मेरो''' तथा झनक-झनक पायल बाजे का 'गिरधर गोपाल' दोनों की शैली शास्त्रीय होते हुए भी ये चित्रपट गीत हैं, क्योंकि इनका प्रयोग चित्रपट में हो चुका है।&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
साधारण फ़िल्मी गीतों की कुछ निजी विशेषताएँ होती हैं, जो कि इस प्रकार हैं–&lt;br /&gt;
*'''स''':- भावानुकूल गीत और आकर्षक रचना&lt;br /&gt;
*'''रे''':- विभिन्न वाद्यों का प्रयोग&lt;br /&gt;
*'''ग''':- श्रृंगार रस के ह्रदयस्पर्शी शब्द&lt;br /&gt;
*'''म''':- सुरीले और आकर्षक कंठों के द्वारा गाया जाना&lt;br /&gt;
*'''प''':- ध्वनि बद्ध (रिकार्ड) करने के पूर्व ठीक प्रकार से जाँचना। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
जिन गीतों में ये विशेषताएँ हों और जिनका प्रयोग चित्रपट में हुआ हो, वे फ़िल्मी गीत कहलाते हैं। इन्हीं सब विशेषताओं के कारण साधारण जनता फ़िल्मी गीतों की ओर अधिक आकर्षित होती है। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;लोक गीत&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
यह ग्रामीणों का गीत है। इन गीतों में सैकड़ों वर्षों से चले आये रीति-रिवाज़ों की झाँकी मिलती है। इसके अंतर्गत शादी के गीत, विभिन्न संस्कारों पर गाये जाने वाले गीत, चैती, कजरी, आल्हा, बिरहा, बाऊल, माहिया, भटियाली, मांझी आदि लोक गीत आते हैं। इनका स्वरूप सरल, भाव छुते गुये, कुछ स्वरों के अन्दर सीमित तथा लय प्रधान होते हैं। इन गीतों को सुनते ही साधारण व्यक्ति ताली देने लगते हैं। इसलिये लोक गीतों के साथ [[ढोलक]] बजाये जाती है। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;भजन-गीत आदि&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
इसमें शास्त्रीय संगीत की तरह बन्धन नहीं रहता। जिन गीतों में ईश्वर का गुणगान या उनसे प्रार्थना की जाती है, उन्हें भजन और जिन कविताओं को स्वर-ताल बद्ध करके गाते हैं, उन्हें गीत कहते हैं। राग-ताल नियमों से स्वतंत्र, आकर्षक रचनायें, भावानुकूल शब्दों द्वारा गीत रचना आदि इनकी विशेषताएँ होती हैं। अधिकतर ये दादरा और कहरवा ताल में होते हैं। इनमें और चित्रपट गीतों में मुख्य अन्तर यह है कि इनकी तुलना में चित्रपट गीतों की रचना बहुत चलती-फिरती और शब्द सस्ते ढंग के होते हैं। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संगीत के विविध अंग==&lt;br /&gt;
संगीत से सम्बंधित कुछ मूलभूत तथ्यों को जानकर ही संगीत की बारीकियों को समझा जा सकता है। ध्वनि, स्वर, लय, ताल आदि इसके अन्तर्गत आते हैं।&lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;स्वर&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|स्वर (संगीत)}}&lt;br /&gt;
ध्वनियों में हम प्राय: दो भेद रखते हैं, जिनमें से एक को 'स्वर' और दूसरे को 'कोलाहल' या 'रव' कहते हैं। कुछ लोग बातचीत की ध्वनि को भी एक भेद मानते हैं। साधारणत: जब कोई ध्वनि नियमित और आवर्त-कम्पनों से मिलकर उत्पन्न होती है, तो उसे 'स्वर' कहते हैं। इसके विपरीत जब कम्पन्न अनियमित तथा पेचीदे या मिश्रित हों तो उस ध्वनि को 'कोलाहल' कहते हैं। बोलचाल की भाषा की ध्वनि को स्वर और कोलाहल के बीच की श्रेणी में रखा जाता है। संक्षेप में यह समझिए की नियमित आन्दोलन संख्यावली ध्वनि 'स्वर' कहलाती है। यही ध्वनि संगीत के काम में आती है, जो कानों का मधुर लगती है तथा चित्त को प्रसन्न् करती है। इस ध्वनि को संगीत की भाषा में 'नाद' कहते हैं। इस आधार पर संगीतोपयोगी नाद 'स्वर' कहलाता है।&lt;br /&gt;
भारतीय संगीतज्ञों ने एक स्वर (ध्वनि) से उससे दुगुनी ध्वनि तक के क्षेत्र में ऐसे संगीतोपयोगी नाद बाईस माने हैं, जिन्हें 'श्रुतियाँ' कहा गया है। ध्वनि की प्रारम्भिक अवस्था 'श्रुति' और उसका अनुरणात्मक (गुंजित) 'स्वर' कहलाता है। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;शुद्ध स्वर&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|शुद्ध स्वर}}&lt;br /&gt;
जब '''सा''', '''रे''', '''ग''', '''म''', '''प''', '''ध''', '''नि''' [[स्वर (संगीत)|स्वरों]] में श्रुतियों का क्रम 4, 3, 4, 4, 3, 2, रहता है तो उन स्वरों को '''शुद्ध स्वर''' कहते हैं। &lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;शुद्ध तीव्र स्वर&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|शुद्ध तीव्र स्वर}}&lt;br /&gt;
'''सा''', '''रे''', '''ग''', '''म''', '''प''', '''ध''', '''नि''' शुद्ध स्वर कहे जाते हैं। इनमें '''सा''' और '''प''' तो '''अचल स्वर''' माने गए हैं, क्योंकि ये अपनी जगह पर क़ायम रहते हैं। बाकी पाँच स्वरों के दो-दो रूप कर दिए गए हैं, क्योंकि ये अपनी जगह पर से हटते हैं, इसलिए इन्हें कोमल व तीव्र नामों से पुकारते हैं। इन्हें '''विकृत स्वर''' भी कहा जाता है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;सप्तक&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|सप्तक}}&lt;br /&gt;
क्रमानुसार सात शुद्ध स्वरों के समूह को सप्तक कहते हैं। सातों स्वरों के नाम क्रमश: '''सा''', '''रे''', '''ग''', '''म''', '''प''', '''ध''' और '''नि''' हैं। इसमें प्रत्येक [[स्वर (संगीत)|स्वर]] की आन्दोलन संख्या अपने पिछले स्वर से अधिक होती है। दूसरे शब्दों में सा से जैसे-जैसे आगे बढ़ते जाते हैं, स्वरों की आन्दोलन संख्या बढ़ती जाती है। '''रे''' की आन्दोलन संख्या सा से, ग, की, रे, से, व, म, की, ग, से अधिक होती है। इसी प्रकार प, ध और नी की आन्दोलन संख्या अपने पिछले स्वरों से ज़्यादा होती है। &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;ठाट&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|ठाट}}&lt;br /&gt;
सप्तक के 12 स्वरों में से 7 क्रमानुसार मुख्य स्वरों के उस समुदाय को ठाट कहते हैं, जिससे [[राग]] उत्पन्न होते है। स्वरसप्तक, मेल, थाट, अथवा ठाट एक ही अर्थवाचक हैं। प्राचीन [[संस्कृत]] ग्रन्थों में मेल शब्द ही प्रयोग किया गया है। '''अभिनव राग मंजरी''' में कहा गया है– मेल स्वर समूह: स्याद्राग व्यंजन शक्तिमान, अर्थात् स्वरों के उस समूह को मेल या ठाट कहते हैं, जिसमें राग उत्पन्न करने की शक्ति हो। &lt;br /&gt;
====&amp;lt;u&amp;gt;राग&amp;lt;/u&amp;gt;====&lt;br /&gt;
{{main|राग}}&lt;br /&gt;
कम से कम पाँच और अधिक से अधिक सात [[स्वर (संगीत)|स्वरों]] की वह सुन्दर रचना जो [[कान|कानों]] को अच्छी लगे राग कहलाती है। आजकल राग-गायन ही प्रचार में है। अभिनव राग-मंजरी में राग की परिभाषा इस प्रकार दी गई है–&lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;योऽयं ध्वनि-विशेषस्तु स्वर-वर्ण-विभूषित:।&lt;br /&gt;
रंजको जनचित्तानां स राग कथितो बुधै:।।&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
;अर्थात् &lt;br /&gt;
स्वर और वर्ण से विभूषित [[ध्वनि]], जो मनुष्यों का मनोरंजन करे, राग कहलाता है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{प्रचार}}&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति&lt;br /&gt;
|आधार= &lt;br /&gt;
|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1&lt;br /&gt;
|माध्यमिक=&lt;br /&gt;
|पूर्णता=&lt;br /&gt;
|शोध=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{संगीत वाद्य}}{{शास्त्रीय गायक कलाकार}}{{पार्श्वगायक}}{{संगीत के अंग}}&lt;br /&gt;
[[Category:संगीत कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:कला कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:संगीत]]&lt;br /&gt;
{{toc}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223526</id>
		<title>संगीतज्ञ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223526"/>
		<updated>2011-10-03T13:40:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: /* संबंधित लेख */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Akbar-Tansen-Haridas.jpg|thumb|[[अकबर]], [[तानसेन]] और [[स्वामी हरिदास]]]]&lt;br /&gt;
* [[संगीत]] की रचना करने वाला संगीतज्ञ कहलाता है।&lt;br /&gt;
* जैसे- [[तानसेन]], [[स्वामी हरिदास]], [[अमीर ख़ुसरो]], [[नायक बख़्शू]] आदि। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{संगीत वाद्य}}{{संगीत के अंग}}&lt;br /&gt;
[[Category:संगीत कोश]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223523</id>
		<title>संगीतज्ञ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223523"/>
		<updated>2011-10-03T13:39:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Akbar-Tansen-Haridas.jpg|thumb|[[अकबर]], [[तानसेन]] और [[स्वामी हरिदास]]]]&lt;br /&gt;
* [[संगीत]] की रचना करने वाला संगीतज्ञ कहलाता है।&lt;br /&gt;
* जैसे- [[तानसेन]], [[स्वामी हरिदास]], [[अमीर ख़ुसरो]], [[नायक बख़्शू]] आदि। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:संगीत कोश]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223522</id>
		<title>वार्ता:कवि</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223522"/>
		<updated>2011-10-03T13:38:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: '{{वार्ता}}' के साथ नया पन्ना बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वार्ता}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223521</id>
		<title>वार्ता:प्रायद्वीप</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223521"/>
		<updated>2011-10-03T13:37:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: '{{वार्ता}}' के साथ नया पन्ना बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वार्ता}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223520</id>
		<title>संगीतज्ञ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E&amp;diff=223520"/>
		<updated>2011-10-03T13:37:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Akbar-Tansen-Haridas.jpg|thumb|[[अकबर]], [[तानसेन]] और [[स्वामी हरिदास]]]]&lt;br /&gt;
[[संगीत]] की रचना करने वाला संगीतज्ञ कहलाता है।&lt;br /&gt;
जैसे- [[तानसेन]], [[स्वामी हरिदास]], [[अमीर ख़ुसरो]], [[नायक बख़्शू]] आदि। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:संगीत कोश]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223519</id>
		<title>कवि</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223519"/>
		<updated>2011-10-03T13:36:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Poet-Kalidasa.jpg|150px|thumb|महाकवि कालिदास]] &lt;br /&gt;
* काव्य, कविता अथवा पद्य रचना करने वाला कवि कहलाता है। &lt;br /&gt;
* जैसे- [[महाकवि कालिदास]], [[सूरदास]], [[तुलसीदास]], [[कबीरदास]] आदि। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{भारत के कवि}} &lt;br /&gt;
[[Category:कवि]]&lt;br /&gt;
[[Category:साहित्य कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223518</id>
		<title>साँचा:भारत के कवि</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223518"/>
		<updated>2011-10-03T13:34:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=भारत के कवि&lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:कवि|भारत के कवि]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFD38A;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#ffd99d; &lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#fff7e9;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#fff7e9;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =text-align:left;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =संस्कृत के कवि&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अश्वघोष]] '''·''' [[कल्हण]] '''·''' [[कालिदास]] '''·''' [[बाणभट्ट]] '''·''' [[भवभूति]] '''·'''  [[मंखक]]  '''·'''  [[जयदेव]] '''·'''  [[भारवि]] '''·'''  [[माघ कवि|माघ]] '''·'''  [[श्रीहर्ष]] '''·'''  [[राजशेखर]] '''·'''  [[शूद्रक]] '''·'''  [[विशाखदत्त]] '''·'''  [[भास]] '''·'''  [[हरिषेण]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =[[:श्रेणी:आदि काल|आदि काल]]&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =[[चंदबरदाई]] '''·''' [[अमीर ख़ुसरो]] '''·''' [[पुष्पदंत]] '''·'''  [[स्वयंभू देव]]&lt;br /&gt;
|group3=[[भक्तिकाल]]&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=[[कबीर]] '''·''' [[तुलसीदास]] '''·''' [[दादू दयाल]] '''·''' [[मीरां]] '''·''' [[रसखान]] '''·''' [[रहीम]]  '''·''' [[रैदास]] '''·''' [[मलिक मुहम्मद जायसी]] '''·''' [[लालचंद]] '''·''' [[नरोत्तमदास]] '''·''' [[छीहल]] '''·''' [[लालच दास]] '''·''' [[कृपाराम]] '''·''' [[महापात्र नरहरि बंदीजन]] '''·''' [[आलम]] '''·''' [[गंग]] '''·''' [[मनोहर]] '''·''' [[बलभद्र मिश्र]] '''·''' [[जमाल]] '''·''' [[होलराय|होलराय ब्रह्मभट्ट]] '''·''' [[क़ादिर बख्श]] '''·''' [[बनारसी दास]] '''·''' [[सुंदर दास]] '''·''' [[धर्मदास]] '''·''' [[नानक देव, गुरु|गुरुनानक]] '''·''' [[सुन्दरदास खण्डेलवाल|सुन्दरदास]] '''·''' [[आंडाल]] '''·''' [[मलूकदास]] '''·''' [[अक्षरअनन्य]] '''·''' [[जगजीवनदास]] '''·''' [[कुतबन]] '''·''' [[मंझन]] '''·''' [[उसमान]] '''·''' [[शेख नबी]] '''·''' [[नूर मुहम्मद]] '''·''' [[स्वामी अग्रदास]] '''·''' [[नाभादास]] '''·''' [[प्राणचंद चौहान]] '''·''' [[हृदयराम]] '''·''' [[हितहरिवंश]] '''·''' [[गदाधर भट्ट]] '''·''' [[स्वामी हरिदास]] '''·''' [[सूरदास मदनमोहन]] '''·''' [[श्रीभट्ट]] '''·''' [[व्यास जी]] '''·''' [[ध्रुवदास]] '''·''' [[टोडरमल|महाराज टोडरमल]] '''·''' [[बीरबल|महाराज बीरबल]] '''·''' [[पुहकर कवि]] '''·''' [[कासिमशाह]] '''·''' [[तुकाराम]] '''·''' [[अमरेश]]&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=[[अष्टछाप कवि]]&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=[[सूरदास]] '''·''' [[कुम्भनदास]] '''·''' [[कृष्णदास]] '''·''' [[गोविंदस्वामी]] '''·''' [[चतुर्भुजदास]] '''·''' [[छीतस्वामी]] '''·''' [[नंददास]] '''·''' [[परमानंद दास]] &lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=[[:श्रेणी:रीति काल|रीति काल]]&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =[[बिहारी लाल]] '''·''' [[केशव]] '''·''' [[भूषण]] '''·''' [[घनानन्द]] '''·''' [[सैय्यद मुबारक़ अली बिलग्रामी]] '''·''' [[सेनापति]] '''·''' [[चिंतामणि त्रिपाठी]] '''·''' [[बेनी]] '''·''' [[मंडन]] '''·''' [[मतिराम]] '''·''' [[कुलपति मिश्र]] '''·''' [[सुखदेव मिश्र]] '''·''' [[कालिदास त्रिवेदी]] '''·''' [[राम (कवि)|राम]] '''·''' [[नेवाज]] '''·''' [[देव]] '''·''' [[श्रीधर]] '''·''' [[सूरति मिश्र]] '''·''' [[कवींद्र]] '''·''' [[श्रीपति (कवि)|श्रीपति ]] '''·''' [[बीर]] '''·''' [[कृष्ण (कवि)|कृष्ण]] '''·''' [[रसिक सुमति]] '''·''' [[गंजन]] '''·''' [[अली मुहिब खाँ]] '''·''' [[भिखारी दास]] '''·''' [[भूपति राज गुरुदत्त सिंह|भूपति]] '''·''' [[तोषनिधि]] '''·''' [[बंसीधर]] '''·''' [[दलपति राय]] '''·''' [[सोमनाथ माथुर]] '''·''' [[रसलीन]] '''·''' [[रघुनाथ (कवि)|रघुनाथ]] '''·''' [[दूलह]] '''·''' [[कुमार मणिभट्ट]] '''·''' [[शंभुनाथ मिश्र]] '''·''' [[शिवसहाय दास]] '''·''' [[रूपसाहि]] '''·''' [[बैरीसाल]] '''·''' [[ऋषिनाथ]] '''·''' [[रतन (कवि)|रतन]] '''·''' [[दत्त (कवि)|दत्त]] '''·''' [[हरिनाथ|नाथ]] '''·''' [[चंदन (कवि)|चंदन]] '''·''' [[देवकीनन्दन (कवि)|देवकीनन्दन]] '''·''' [[महाराज रामसिंह]] '''·''' [[भान कवि|भान]] '''·''' [[थान कवि|थान]] '''·''' [[बेनी बंदीजन]] '''·''' [[बेनी प्रवीन]] '''·''' [[जसवंत सिंह द्वितीय|जसवंत सिंह]] '''·''' [[यशोदानंदन]] '''·''' [[करन कवि|करन]] '''·''' [[गुरदीन पांडे]] '''·''' [[ब्रह्मदत्त]] '''·''' [[पद्माकर]] '''·''' [[ग्वाल कवि|ग्वाल]] '''·''' [[प्रतापसाहि]] '''·''' [[रसिक गोविंद]]  '''·''' [[अखा भगत]] '''·''' [[मनीराम मिश्र]] '''·''' [[बनवारी]] '''·''' [[सबलसिंह चौहान]] '''·''' [[वृंद]] '''·''' [[छत्रसिंह]] '''·''' [[बैताल]] '''·''' [[आलम(रीति काल)|आलम]] '''·''' [[गुरु गोविंदसिंह]] '''·''' [[श्रीधर ]]'''·''' [[लाल कवि]] '''·''' [[रसनिधि]] '''·''' [[महाराज विश्वनाथ सिंह]] '''·''' [[नागरीदास]] '''·''' [[जोधाराज]] '''·''' [[बख्शी हंसराज]] '''·''' [[जनकराज किशोरीशरण]] '''·''' [[अलबेली अलि]] '''·''' [[हितवृंदावन दास]] '''·''' [[गिरधर कविराय]] '''·''' [[भगवत रसिक]] '''·''' [[श्री हठी]] '''·''' [[गुमान मिश्र]] '''·''' [[सरजूराम पंडित]] '''·''' [[सूदन]] '''·''' [[हरनारायण]] '''·''' [[ब्रजवासी दास]] '''·''' [[गोकुलनाथ]] '''·''' [[गोपीनाथ]] '''·''' [[मणिदेव]] '''·''' [[बोधा]] '''·''' [[रामचंद्र]] '''·''' [[मंचित]] '''·''' [[मधुसूदन दास]] '''·''' [[मनियार सिंह]] '''·''' [[कृष्णदास रीतिकाल|कृष्णदास]] '''·''' [[गणेश कवि]] '''·''' [[सम्मन]] '''·''' [[ठाकुर असनी]] '''·''' [[ठाकुर असनी दूसरे]] '''·''' [[ठाकुर बुंदेलखंडी]] '''·''' [[ललकदास]] '''·''' [[खुमान]] '''·''' [[नवलसिंह]] '''·''' [[रामसहाय दास]] '''·''' [[चंद्रशेखर कवि]] '''·''' [[दीनदयाल गिरि]] '''·''' [[पजनेस]] '''·''' [[गिरिधरदास]] '''·''' [[द्विजदेव (महाराज मानसिंह)|द्विजदेव]] &lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=[[:श्रेणी:छायावादी कवि|छायावादी कवि]]&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=[[सुमित्रानंदन पंत]] '''·''' [[महादेवी वर्मा]] '''·''' [[जयशंकर प्रसाद]] '''·''' [[सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला]] &lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=आधुनिक काल&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=[[अरबिंदो घोष]] '''·''' [[मैथिलीशरण गुप्त]] '''·''' [[ग़ालिब]] '''·''' [[सरोजिनी नायडू]] '''·''' [[सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला]] '''·''' [[रामधारी सिंह दिनकर]] '''·''' [[हरिवंश राय बच्चन]] '''·'''  [[मुक्तिबोध गजानन माधव]] '''·''' [[बालकृष्ण शर्मा नवीन]] '''·''' [[अयोध्याप्रसाद खत्री]] '''·''' [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] '''·''' [[अमृता प्रीतम]] '''·''' [[माखन लाल चतुर्वेदी]] '''·''' [[रामकुमार वर्मा]] '''·''' [[रामविलास शर्मा]] '''·''' [[रामनरेश त्रिपाठी]] '''·''' [[रंगलाल बनर्जी]] '''·''' [[राय कृष्णदास]] '''·''' [[भगवतीचरण वर्मा]] '''·''' [[दलपतराम]] '''·''' [[अज्ञेय, सच्चिदानंद हीरानन्द वात्स्यायन|अज्ञेय]] '''·''' [[तोरु दत्त]] '''·''' [[आरसी प्रसाद सिंह]] '''·''' [[अर्जुनदास केडिया]] '''·''' [[अनूप शर्मा]]&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8= &lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:साहित्य संबंधित साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223517</id>
		<title>प्रायद्वीप</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223517"/>
		<updated>2011-10-03T13:33:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;*प्रायद्वीप (प्राय=लगभग, द्वीप=[[द्वीप]]), भूमि के वो हिस्से या स्थान हैं जिनके चारों ओर पानी होता है पर यह मुख्यभूमि या स्थान से एक भू-सन्धि के द्वारा जुड़े रहते है। &lt;br /&gt;
*दूसरे शब्दों में प्रायद्वीप भूमि के वो भाग होते हैं जिनके तीन तरफ जल तथा एक ओर स्थल होती है।&lt;br /&gt;
* जैसे- [[भारत]] के [[गुजरात]] राज्य में [[काठियावाड़]] प्रायद्वीपीय क्षेत्र है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=आधार1|प्रारम्भिक= |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:प्रायद्वीप]]&lt;br /&gt;
[[Category:भूगोल कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223516</id>
		<title>कवि</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF&amp;diff=223516"/>
		<updated>2011-10-03T13:31:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: '* काव्य, कविता अथवा पद्य रचना करने वाला कवि कहलाता है...' के साथ नया पन्ना बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;* काव्य, कविता अथवा पद्य रचना करने वाला कवि कहलाता है। &lt;br /&gt;
* जैसे- [[महाकवि कालिदास]], [[सूरदास]], [[तुलसीदास]], [[कबीरदास]] आदि। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{भारत के कवि}} &lt;br /&gt;
[[Category:कवि]]&lt;br /&gt;
[[Category:साहित्य कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223513</id>
		<title>प्रायद्वीप</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223513"/>
		<updated>2011-10-03T13:20:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;*प्रायद्वीप (प्राय=लगभग, द्वीप=[[द्वीप]]), भूमि के वो हिस्से या स्थान हैं जिनके चारों ओर पानी होता है पर यह मुख्यभूमि या स्थान से एक भू-सन्धि के द्वारा जुड़े रहते है। &lt;br /&gt;
*दूसरे शब्दों में प्रायद्वीप भूमि के वो भाग होते हैं जिनके तीन तरफ जल तथा एक ओर स्थल होती है। जैसे- [[भारत]] में प्रायद्वीपीय क्षेत्र [[काठियावाड़]] है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=आधार1|प्रारम्भिक= |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:प्रायद्वीप]]&lt;br /&gt;
[[Category:भूगोल कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223510</id>
		<title>प्रायद्वीप</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA&amp;diff=223510"/>
		<updated>2011-10-03T13:17:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: '*प्रायद्वीप (प्राय=लगभग, द्वीप=द्वीप), भूमि के वो हिस्...' के साथ नया पन्ना बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;*प्रायद्वीप (प्राय=लगभग, द्वीप=द्वीप), भूमि के वो हिस्से या स्थान हैं जिनके चारों ओर पानी होता है पर यह मुख्यभूमि या स्थान से एक भू-सन्धि के द्वारा जुड़े रहते है। &lt;br /&gt;
*दूसरे शब्दों में प्रायद्वीप भूमि के वो भाग होते हैं जिनके तीन तरफ जल तथा एक ओर स्थल होती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=आधार1|प्रारम्भिक= |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:प्रायद्वीप]]&lt;br /&gt;
[[Category:भूगोल कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%87._%E0%A4%8F%E0%A4%B2._%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%97%E0%A4%B2&amp;diff=216895</id>
		<title>के. एल. सहगल</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%87._%E0%A4%8F%E0%A4%B2._%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%97%E0%A4%B2&amp;diff=216895"/>
		<updated>2011-09-12T08:19:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: कुन्दन लाल सहगल को अनुप्रेषित (रिडायरेक्ट)&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[कुन्दन लाल सहगल]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE&amp;diff=216890</id>
		<title>चन्द्रमा</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE&amp;diff=216890"/>
		<updated>2011-09-12T08:09:24Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=चन्द्रमा|लेख का नाम=चन्द्रमा (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
[[चित्र:Moon.jpg|thumb|250px|चन्द्रमा&amp;lt;br /&amp;gt;Moon]]&lt;br /&gt;
*चन्द्रमा ([[अंग्रेज़ी]]: Moon) [[पृथ्वी ग्रह|पृथ्वी]] का एकमात्र उपग्रह, जो वायुमंडल विहीन है और जिसकी पृथ्वी से दूरी 3,84,365 कि.मी. है। &lt;br /&gt;
*यह [[सौरमण्डल]] का पाचवाँ सबसे विशाल प्राकृतिक उपग्रह है।&lt;br /&gt;
*चन्द्रमा की सतह और उसकी आन्तरिक सतह का अध्ययन करने वाला विज्ञान सेलेनोलॉजी कहलाता है। &lt;br /&gt;
*इस पर धूल के मैदान को शान्तिसागर कहते हैं। यह चन्द्रमा का पिछला भाग है, जो अंधकारमय होता है। &lt;br /&gt;
*चन्द्रमा का उच्चतम पर्वत लीबनिट्ज पर्वत है, जो 35000 फुट (10,668 मी0) ऊँचा है। यह चन्द्रमा के दक्षिणी ध्रुव पर स्थित है। &lt;br /&gt;
*चन्द्रमा को जीवाश्म ग्रह भी कहा जाता है। &lt;br /&gt;
*इसके [[प्रकाश]] को पृथ्वी में आने में 1.3 सेकंड लगता है।&lt;br /&gt;
*चन्द्रमा, पृथ्वी की एक परिक्रमा लगभग 27 दिन और 8 घंटे में पूरी करता है और इतने ही समय में अपने अक्ष पर एक घूर्णन करता है। यही कारण है कि चन्द्रमा का सदैव एक ही भाग दिखाई पड़ता है। पृथ्वी से चन्द्रमा का 57% भाग देखा जा सकता है। &lt;br /&gt;
*चन्द्रमा द्वारा पृथ्वी के चारो ओर घुमने में लगा समय (परिभ्रमण काल) 27 घंटा 7 मिनिट 43 सेकंड है।&lt;br /&gt;
*चन्द्रमा का अक्ष तल पृथ्वी के अक्ष के साथ 58.48º का अक्ष कोण बनाता है। चन्द्रमा पृथ्वी के अक्ष के लगभग समानान्तर है। &lt;br /&gt;
*चन्द्रमा का धरातल असमतल और इसका व्यास 3,476 कि.मी है तथा द्रव्यमान, पृथ्वी के द्रव्यमान का लगभग 1/8 है। &lt;br /&gt;
*पृथ्वी के समान इसका परिक्रमण पथ भी दीर्घ वृत्ताकार है। &lt;br /&gt;
[[चित्र:Moon-Eclipse.jpg|thumb|250px|left|[[चन्द्र ग्रहण]]&amp;lt;br /&amp;gt;Moon Eclipse]]&lt;br /&gt;
*[[सूर्य ग्रह|सूर्य]] के संदर्भ में चन्द्रमा की अवधि 29.53 दिन (29 दिन, 12 घंटे, 44 मिनट और 2.8 सेकेण्ड) होती है। इस समय को एक चन्द्रमास या साइनोडिक मास कहते हैं। &lt;br /&gt;
*नक्षत्र समय के दृष्टिकोण से चन्द्रमा लगभग 27½ दिन (27 दिन, 7 घंटे, 43 मिनट और 11.6 सेकेण्ड) में पुनः उसी स्थिति में होता है। 27½ दिन की यह अवधि एक नाक्षत्र मास कहलाती है। &lt;br /&gt;
*ज्वार उठने के लिए अपेक्षित सौर एवं चन्द्रमा की शक्तियों के अनुपात 11:5 हैं। &lt;br /&gt;
*ओपोलो के अंतरिक्ष यात्रियों द्वारा लाए गए चट्टानों से पता चला है कि चन्द्रमा भी उतना ही पुराना है, जितनी की पृथ्वी (लगभग 460 करोड़ वर्ष)। इसकी चट्टानों में टाइटेनियम की मात्रा अत्यधिक मात्रा में पायी गयी है।&lt;br /&gt;
==चन्द्रमा देवता के रूप में==&lt;br /&gt;
{{मुख्य|चंद्र देवता}}&lt;br /&gt;
चन्द्रमा से मनुष्य बहुत प्रभावित रहा है। जीवन के हर पहलू में चन्द्रमा को उसने स्वयं से जोड़ कर रखा। मनुष्य ने विभिन्न लक्षणों के आधार पर चन्द्रमा के बहुत से वैकल्पिक नाम तो रखे ही, साथ ही विशिष्ट कुल-परंपरा से भी चन्द्रमा को जोड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{प्रचार}}&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति &lt;br /&gt;
|आधार=&lt;br /&gt;
|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1&lt;br /&gt;
|माध्यमिक= &lt;br /&gt;
|पूर्णता= &lt;br /&gt;
|शोध=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{सौरमण्डल}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:सौरमण्डल]][[Category:खगोल विज्ञान]][[Category:खगोल_कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Inscription-Uthiramarur.jpg&amp;diff=211652</id>
		<title>चित्र:Inscription-Uthiramarur.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Inscription-Uthiramarur.jpg&amp;diff=211652"/>
		<updated>2011-08-29T08:21:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{चित्र सूचना&lt;br /&gt;
|विवरण=[[उत्तिरमेरूर]] से प्राप्त प्रजातंत्र संबंधी अभिलेख &lt;br /&gt;
|चित्रांकन=&lt;br /&gt;
|दिनांक=&lt;br /&gt;
|स्रोत=&lt;br /&gt;
|प्रयोग अनुमति=&lt;br /&gt;
|चित्रकार=&lt;br /&gt;
|उपलब्ध=&lt;br /&gt;
|प्राप्ति स्थान=&lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|संग्रहालय क्रम संख्या=&lt;br /&gt;
|आभार=&lt;br /&gt;
|आकार=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=दक्षिण [[भारत]] में [[तमिलनाडु]] राज्य के [[कांचीपुरम]] ज़िले का एक पंचायती ग्राम है। 10वीं शताब्दी का एक लेख आज भी एक मन्दिर की दीवार पर ख़ुदा है, जो यह बताता है कि [[चोल|चोल शासन]] के अन्तर्गत स्थानीय 'सभा' किस प्रकार कार्य करती थी। &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Nil}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Uthiramerur-ins.jpg&amp;diff=211650</id>
		<title>चित्र:Uthiramerur-ins.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Uthiramerur-ins.jpg&amp;diff=211650"/>
		<updated>2011-08-29T08:21:47Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{चित्र सूचना&lt;br /&gt;
|विवरण=[[उत्तिरमेरूर]] से प्राप्त प्रजातंत्र संबंधी अभिलेख &lt;br /&gt;
|चित्रांकन=&lt;br /&gt;
|दिनांक=&lt;br /&gt;
|स्रोत=&lt;br /&gt;
|प्रयोग अनुमति=&lt;br /&gt;
|चित्रकार=&lt;br /&gt;
|उपलब्ध=&lt;br /&gt;
|प्राप्ति स्थान=&lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|संग्रहालय क्रम संख्या=&lt;br /&gt;
|आभार=&lt;br /&gt;
|आकार=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=दक्षिण [[भारत]] में [[तमिलनाडु]] राज्य के [[कांचीपुरम]] ज़िले का एक पंचायती ग्राम है। 10वीं शताब्दी का एक लेख आज भी एक मन्दिर की दीवार पर ख़ुदा है, जो यह बताता है कि [[चोल|चोल शासन]] के अन्तर्गत स्थानीय 'सभा' किस प्रकार कार्य करती थी। &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Nil}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Inscription-Uthiramarur.jpg&amp;diff=211641</id>
		<title>चित्र:Inscription-Uthiramarur.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Inscription-Uthiramarur.jpg&amp;diff=211641"/>
		<updated>2011-08-29T08:15:27Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Uthiramerur-ins.jpg&amp;diff=211640</id>
		<title>चित्र:Uthiramerur-ins.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Uthiramerur-ins.jpg&amp;diff=211640"/>
		<updated>2011-08-29T08:15:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सागर: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सागर</name></author>
	</entry>
</feed>