<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5+%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE</id>
	<title>Bharatkosh - सदस्य द्वारा योगदान [hi]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5+%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE"/>
	<updated>2026-07-13T22:31:03Z</updated>
	<subtitle>सदस्य द्वारा योगदान</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.41.1</generator>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A47&amp;diff=549846</id>
		<title>प्रयोग:नवनीत7</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A47&amp;diff=549846"/>
		<updated>2016-03-27T12:47:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 8&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1918]]-[[1999]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shankar-Dayal-Sharma.jpg|center|50px|link=शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
| [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[3 सितम्बर]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 9&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1920]]-[[2005]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:K.R.Narayanan.jpg|center|50px|link=के. आर. नारायणन]]&lt;br /&gt;
| [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 10&lt;br /&gt;
| [[कृष्ण कान्त]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1927]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[27 जुलाई]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]], [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 11&lt;br /&gt;
| [[भैरोंसिंह शेखावत]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1923]]-[[2010]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bhairosingh-Shekhawat.jpg|center|50px|link=भैरोंसिंह शेखावत]]&lt;br /&gt;
| [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[19 अगस्त]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 12&lt;br /&gt;
| [[मोहम्मद हामिद अंसारी]]&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म- [[1937]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Hamid-ansari.jpg|center|50px|link=मोहम्मद हामिद अंसारी]]&lt;br /&gt;
| [[2007]], [[2012]]&lt;br /&gt;
| [[11 अगस्त]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| कार्यरत&lt;br /&gt;
| [[प्रतिभा पाटिल]], [[प्रणब मुखर्जी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549528</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549528"/>
		<updated>2016-03-18T12:57:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 8&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1918]]-[[1999]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shankar-Dayal-Sharma.jpg|center|50px|link=शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
| [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[3 सितम्बर]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 9&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1920]]-[[2005]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:K.R.Narayanan.jpg|center|50px|link=के. आर. नारायणन]]&lt;br /&gt;
| [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 10&lt;br /&gt;
| [[कृष्ण कान्त]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1927]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[27 जुलाई]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]], [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 11&lt;br /&gt;
| [[भैरोंसिंह शेखावत]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1923]]-[[2010]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bhairosingh-Shekhawat.jpg|center|50px|link=भैरोंसिंह शेखावत]]&lt;br /&gt;
| [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[19 अगस्त]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 12&lt;br /&gt;
| [[मोहम्मद हामिद अंसारी]]&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म- [[1937]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Hamid-ansari.jpg|center|50px|link=मोहम्मद हामिद अंसारी]]&lt;br /&gt;
| [[2007]], [[2012]]&lt;br /&gt;
| [[11 अगस्त]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| कार्यरत&lt;br /&gt;
| [[प्रतिभा पाटिल]], [[प्रणब मुखर्जी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549526</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549526"/>
		<updated>2016-03-18T12:52:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 8&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1918]]-[[1999]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shankar-Dayal-Sharma.jpg|center|50px|link=शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
| [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[3 सितम्बर]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 9&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1920]]-[[2005]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:K.R.Narayanan.jpg|center|50px|link=के. आर. नारायणन]]&lt;br /&gt;
| [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 10&lt;br /&gt;
| [[कृष्ण कान्त]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1927]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[27 जुलाई]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]], [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 11&lt;br /&gt;
| [[भैरोंसिंह शेखावत]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1923]]-[[2010]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bhairosingh-Shekhawat.jpg|center|50px|link=भैरोंसिंह शेखावत]]&lt;br /&gt;
| [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[19 अगस्त]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 12&lt;br /&gt;
| [[मोहम्मद हामिद अंसारी]]&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म- [[1937]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Hamid-ansari.jpg|center|50px|link=मोहम्मद हामिद अंसारी]]&lt;br /&gt;
| [[2007]], [[2012]]&lt;br /&gt;
| [[11 अगस्त]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[प्रतिभा पाटिल]], [[प्रणब मुखर्जी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549525</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549525"/>
		<updated>2016-03-18T12:48:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 8&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1918]]-[[1999]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shankar-Dayal-Sharma.jpg|center|50px|link=शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
| [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[3 सितम्बर]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 9&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1920]]-[[2005]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:K.R.Narayanan.jpg|center|50px|link=के. आर. नारायणन]]&lt;br /&gt;
| [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 10&lt;br /&gt;
| [[कृष्ण कान्त]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1927]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[27 जुलाई]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]], [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 11&lt;br /&gt;
| [[भैरोंसिंह शेखावत]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1923]]-[[2010]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bhairosingh-Shekhawat.jpg|center|50px|link=भैरोंसिंह शेखावत]]&lt;br /&gt;
| [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[19 अगस्त]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 12&lt;br /&gt;
| [[मोहम्मद हामिद अंसारी]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[जन्म- 1937]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Hamid-ansari.jpg|center|50px|link=मोहम्मद हामिद अंसारी]]&lt;br /&gt;
| [[2007]], [[2012]]&lt;br /&gt;
| [[11 अगस्त]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[प्रतिभा पाटिल]], [[प्रणब मुखर्जी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549524</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549524"/>
		<updated>2016-03-18T12:47:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 8&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1918]]-[[1999]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Shankar-Dayal-Sharma.jpg|center|50px|link=शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
| [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[3 सितम्बर]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 9&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1920]]-[[2005]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:K.R.Narayanan.jpg|center|50px|link=के. आर. नारायणन]]&lt;br /&gt;
| [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1992]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[शंकरदयाल शर्मा]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 10&lt;br /&gt;
| [[कृष्ण कान्त]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1927]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[21 अगस्त]] [[1997]]&lt;br /&gt;
| [[27 जुलाई]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[के. आर. नारायणन]], [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 11&lt;br /&gt;
| [[भैरोंसिंह शेखावत]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1923]]-[[2010]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Bhairosingh-Shekhawat.jpg|center|50px|link=भैरोंसिंह शेखावत]]&lt;br /&gt;
| [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[19 अगस्त]] [[2002]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[अब्दुल कलाम]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 12&lt;br /&gt;
| [[मोहम्मद हामिद अंसारी]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1937]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Hamid-ansari.jpg|center|50px|link=मोहम्मद हामिद अंसारी]]&lt;br /&gt;
| [[2007]], [[2012]]&lt;br /&gt;
| [[11 अगस्त]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[21 जुलाई]] [[2007]]&lt;br /&gt;
| [[प्रतिभा पाटिल]], [[प्रणब मुखर्जी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549452</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549452"/>
		<updated>2016-03-17T12:55:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;  style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु (वर्ष)&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 7&lt;br /&gt;
| [[रामस्वामी वेंकटरमण]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1910]]-[[2009]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:R. Venkataraman.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[24 जुलाई]] [[1987]]&lt;br /&gt;
| [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549448</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549448"/>
		<updated>2016-03-17T12:43:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 3&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1894]]-[[1980]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:V.V.Giri.jpg|center|50px|link=वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
| [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[3 मई]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 4&lt;br /&gt;
| [[गोपाल स्वरूप पाठक]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1896]]-[[1982]]&lt;br /&gt;
| &lt;br /&gt;
| [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1969]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[वाराहगिरि वेंकट गिरि]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 5&lt;br /&gt;
| [[बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1912]]-[[2002]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:B-D-Jatti.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1974]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[फ़ख़रुद्दीन अली अहमद]], [[नीलम संजीव रेड्डी]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 6&lt;br /&gt;
| [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1905]]-[[1992]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Muhammad-Hidayatullah.jpg|center|50px|link=बासप्पा दानप्पा जत्ती]]&lt;br /&gt;
| [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[31 अगस्त]] [[1979]]&lt;br /&gt;
| [[30 अगस्त]] [[1984]]&lt;br /&gt;
| [[नीलम संजीव रेड्डी]], [[ज्ञानी ज़ैल सिंह]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549264</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549264"/>
		<updated>2016-03-13T11:26:30Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Rajendra-Prasad.jpg|center|50px|]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549263</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549263"/>
		<updated>2016-03-13T11:18:35Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:5%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&amp;lt;br /&amp;gt;जन्म और मृत्यु&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार ग्रहण'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''पदभार मुक्ति'''&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;width:15%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1888]]-[[1975]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|center|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| [[1952]], [[1957]]&amp;lt;ref&amp;gt;दो बार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1952]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[राजेन्द्र प्रसाद]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 2&lt;br /&gt;
| [[ज़ाकिर हुसैन]]&amp;lt;br /&amp;gt;[[1897]]-[[1969]]&lt;br /&gt;
| [[चित्र:Dr.Zakir-Hussain.jpg|center|50px|link=ज़ाकिर हुसैन]]&lt;br /&gt;
| [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[13 मई]] [[1962]]&lt;br /&gt;
| [[12 मई]] [[1967]]&lt;br /&gt;
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549261</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549261"/>
		<updated>2016-03-13T10:43:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot; border=&amp;quot;1&amp;quot; width=100%&lt;br /&gt;
|+ &amp;lt;big&amp;gt;भारत के उपराष्ट्रपतियों की सूची&amp;lt;/big&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:10%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''क्रमांक'''  &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:30%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''नाम'''&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''चित्र'''&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''कार्यकाल'''&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''निर्वाचित'''&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%; border:1px solid #000;&amp;quot;|'''राष्ट्रपति'''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot; width=&amp;quot;99%&amp;quot; style=&amp;quot;margin:5px;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| 1&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:10%;|[[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:30%;|[[चित्र:Sarvepalli-Radhakrishnan.jpg|सर्वपल्ली राधाकृष्णन|50px|link=सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;| [[26 फ़रवरी]], [[1950]] से [[27 मई]], [[1964]]&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;|&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;|&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;diff=549260</id>
		<title>पंडित कांशीराम</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;diff=549260"/>
		<updated>2016-03-13T09:51:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=कांशीराम|लेख का नाम=कांशीराम (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{सूचना बक्सा स्वतन्त्रता सेनानी&lt;br /&gt;
|चित्र=blankimage.png&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=पंडित कांशीराम&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[1883]] &lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=ज़िला- [[अम्बाला ज़िला|अम्बाला]], [[पंजाब]]  &lt;br /&gt;
|मृत्यु=[[27 मार्च]], [[1915]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=फाँसी&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=&lt;br /&gt;
|धर्म=&lt;br /&gt;
|आंदोलन=&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=मैट्रिक&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=[[ग़दर पार्टी|ग़दर पार्टी]]&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=पंडित कांशीराम ने मैट्रिक पास करने के बाद तार भेजने और प्राप्त करने का काम सीखा और कुछ दिन [[अंबाला]] और [[दिल्ली]] में नौकरी की। इसके बाद वे [[अमेरिका]] चले गए।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''पंडित कांशीराम''' [[ग़दर पार्टी|ग़दर पार्टी]] के प्रमुख नेता और देश की स्वाधीनता के लिए अपने प्राण न्यौछावर कर दिये थे। &lt;br /&gt;
*पंडित कांशीराम का जन्म [[1883]] ई. में [[पंजाब]] के [[अम्बाला ज़िला|अंबाला ज़िले]] में हुआ था। मैट्रिक पास करने के बाद उन्होंने तार भेजने प्राप्त करने का काम सीखा और कुछ दिन [[अंबाला]] और [[दिल्ली]] में नौकरी की। इसके बाद वे [[अमेरिका]] चले गए। &lt;br /&gt;
*यहीं से उनका क्रांतिकारी जीवन आरंभ होता है। आजीविका के लिए पंडित कांशीराम ने ठेकेदारी का काम किया। साथ ही वे 'इंडियन एसोसिएशन ऑफ अमेरिका' और 'इंडियन इंडिपैंडेंट लीग' में शामिल हो गए। उनके ऊपर [[लाला हरदयाल]] का बहुत प्रभाव पड़ा। वे संगठन [[भारत]] को [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] की चुंगल से छुड़ाने के लिए बनाए गए थे। [[1913]] में पंडित कांशीराम ‘ग़दर पार्टी’ के कोषाध्यक्ष बन गए।&lt;br /&gt;
*जिस समय [[यूरोप]] में प्रथम विश्वयुद्ध के बादल मंडरा रहे थे, ग़दर पार्टी ने निश्चय किया कि कुछ लोगों को अमेरिका से भारत वापस जाना चाहिए। वे वहां जाकर भारतीय सेना में अंग्रेजों के विरुद्ध भावनाएँ भड़काएँ। इसी योजना के अंतर्गत पंडित कांशीराम भी भारत आए। &lt;br /&gt;
*उन्होंने सेना की कई छावनियों की यात्रा की और सैनिकों को अंग्रेजों की सत्ता उखाड़ फेंकने के लिए प्रेरित किया। कांशीराम और उनके साथियों ने अपने कार्य के लिए धन जुटाने के उद्देश्य से मोगा का सरकारी कोषागार लूटने का असफल प्रयत्न भी किया। इसी सिलसिले में एक सब इंस्पेक्टर और एक जिलेदार इनकी गोलियों से मारे गए। &lt;br /&gt;
*कांशीराम और उनके साथी पकड़े गए, मुकदमा चला और [[27 मार्च]], [[1915]] को कांशीराम को फाँसी दे दी गई।&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{स्वतन्त्रता सेनानी}}&lt;br /&gt;
[[Category:स्वतन्त्रता सेनानी]] &lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:इतिहास कोश]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Jaswant_Singh&amp;diff=549180</id>
		<title>Jaswant Singh</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Jaswant_Singh&amp;diff=549180"/>
		<updated>2016-03-12T11:32:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: जसवंत सिंह को अनुप्रेषित&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[जसवंत सिंह]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&amp;diff=549179</id>
		<title>जसवन्त सिंह</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&amp;diff=549179"/>
		<updated>2016-03-12T11:31:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: जसवंत सिंह को अनुप्रेषित&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[जसवंत सिंह]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6&amp;diff=549178</id>
		<title>साँचा:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6&amp;diff=549178"/>
		<updated>2016-03-12T11:13:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;div style=&amp;quot;width:100%&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; class=&amp;quot;bharattable-purple&amp;quot;&lt;br /&gt;
! style=&amp;quot;text-align:center;&amp;quot;|[[:श्रेणी:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद|पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]]&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;height:350px; overflow:auto; overflow-x:hidden;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;98%&amp;quot; &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=पंद्रहवीं लोकसभा सांसद&lt;br /&gt;
|title = &lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#a9dec1;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#dac0fa;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#e3e3f9; text-align:left&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#d5f1e1; &lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 = &lt;br /&gt;
[[अज़हरुद्दीन मोहम्मद]] '''·'''  [[अनंत कुमार]] '''·'''  [[अशोक अर्गल]] '''·'''  [[असादूद्दीन ओवेसी]] '''·'''  [[आदित्यनाथ]] '''·'''  [[आदिशंकर]] '''·'''  [[आनन्दराव अडसूल]] '''·'''  [[ई. अहमद]] '''·'''  [[एंटो एंटोनी]] '''·'''  [[एम. के. अलागिरि]] '''·'''  [[एस. अलागिरि]] '''·'''  [[कमलनाथ]] '''·'''  [[कीर्ति झा आज़ाद]] '''·'''  [[के. मुरुगेसन आनंदन]] '''·'''  [[कौशलेन्द्र कुमार]] '''·'''  [[घनश्याम अनुरागी]] '''·'''  [[चन्द्रेश कुमारी कटोच]] '''·'''  [[जय प्रकाश अग्रवाल]] '''·'''  [[जे.एम. आरुन रशीद]] '''·'''  [[टी.के.एस. इलेंगोवन]] '''·'''  [[नलिन कुमार कटील]] '''·'''  [[नारनभाई कछाड़िया]] '''·'''  [[नारायण सिंह अम्लाबे]] '''·'''  [[निनोंग ईरींग]] '''·'''  [[पी. कुमार]] '''·'''  [[प्रवीण सिंह ऐरन]] '''·'''  [[प्रेमदास कथीरिया]] '''·'''  [[फ़ारूक़ अब्दुल्ला, डॉ.|फ़ारूक़ अब्दुल्ला]] '''·'''  [[कपिल सिब्बल]] '''·'''  [[बदरुद्दीन अजमल]] '''·'''  [[बसुदेव आचार्य]] '''·'''  [[बिरेन सिंह इंग्ती]] '''·'''  [[महिन्द्र सिंह केपी]] '''·'''  [[मीरा कुमार]] '''·'''  [[रतन सिंह अजनाला, डॉ.|रतन सिंह अजनाला]] '''·'''  [[रमेश कुमार]] '''·'''  [[रहमान अब्दुल]] '''·'''  [[राजेन्द्र अग्रवाल]] '''·'''  [[लाल कृष्ण आडवाणी]] '''·'''  [[लाल चंद कटारिया]] '''·'''  [[विश्व मोहन कुमार]] '''·'''  [[शिवकुमार उदासी]] '''·'''  [[शिवाजी अधलराव पाटील]] '''·'''  [[शिशिर कुमार अधिकारी]] '''·'''  [[शीश राम ओला]] '''·'''  [[शेख नूरुल इस्लाम]] '''·'''  [[शैलेन्द्र कुमार]] '''·'''  [[श्रीनिवासुलु कानवा]] '''·'''  [[साई प्रताप अन्नाय्यागरी]] '''·'''  [[सीमा उपाध्याय]] '''·'''  [[सुरेश चनबसप्पा अंगड़ी]] '''·'''  [[सुल्तान अहमद]] '''·'''  [[सुवेन्दु अधिकारी]] '''·'''  [[हंसराज गंगारामजी अहीर]] '''·'''  [[पुतुल कुमारी]] '''·'''  [[विजय कृष्ण हांडिक]] '''·'''  [[पी. करुणाकरन]] '''·'''  [[एन. पीतांबर कुरुप]] '''·''' [[सैयद शाहनवाज हुसैन]] '''·'''  [[इस्माइल हुसैन]] '''·'''  [[अब्दुल मन्नान हुसैन]] '''·'''  [[मोनाजिर हसन]] '''·'''  [[कपिल मुनि करवारिया]] '''·'''  [[डेविडसन जे. हेलेन]] '''·'''  [[सुचारू रंजन हलदर]] '''·'''  [[सब्बम हरि]] '''·'''  [[कैसर जहाँ]] '''·''' [[जी. वी. हर्ष कुमार]] '''·'''  [[दीपेंद्र सिंह हुड्डा]] '''·'''  [[महेश्वर हजारी]] '''·'''  [[शेख सैदुल हक]] '''·'''  [[अनंत कुमार हेगड़े]] '''·'''  [[हसन बेगम तबस्सुम]] '''·'''  [[मकनसिंह सोलंकी]] '''·'''  [[भरतसिंह माधवसिंह सोलंकी]] '''·'''  [[सुरेश कलमाड़ी]] '''·'''  [[वीरेन्द्र कश्यप]] '''·'''  [[एम. कृष्णास्वामी]] '''·'''  [[रामसिंह कस्वां]] '''·'''  [[बापीराजू कानूमुरी]] '''·'''  [[गुरुदास कामत]] '''·'''  [[कुपारानी किल्ली]] '''·'''  [[कमल किशोर]] '''·'''  [[मधु कोड़ा]] '''·'''  [[कोडिकुन्नील सुरेश]] '''·'''  [[मारोतराव सैनूजी कोवासे]] '''·'''  [[परनीत कौर]] '''·'''  [[महादेव सिंह खंडेला]] '''·'''  [[निर्मल खत्री]] '''·'''  [[चन्द्रकांत भाऊराव खैर]] '''·'''  [[मल्लिकार्जुन खर्गे]] '''·'''  [[सलमान खुर्शीद]] '''·'''  [[हसन ख़ाँ]] '''·'''  [[आवले जयवंत गंगाराम]] '''·'''  [[ए. गणेशमूर्ति]] '''·'''  [[प्रेमचंद्र गुड्डू]] '''·'''  [[सुखेन्द्र रेड्डी गुथा]] '''·'''  [[पी. सी. गद्दीगौदर]] '''·'''  [[परमजीत कौर गुलशन]] '''·'''  [[दिलीपकुमार मनसुखलाल गाँधी]] '''·'''  [[वरुण गाँधी]] '''·'''  [[मेनका गाँधी]] '''·'''  [[सुशील कुमार सिंह]] '''·'''  [[एस. सेलवन गाँधी]] '''·'''  [[एकनाथ महादेव गायकवाड़]] '''·'''  [[माणिकराव होडल्या गावित]] '''·'''  [[भावना पाटील सुर्वे गवली]] '''·'''  [[अनंत गंगाराम गीते]] '''·'''  [[दीप गोगोई]] '''·'''  [[राजेन गोहेन]] '''·'''  [[डी. वी. सदानन्द गौड़ा]] '''·'''  [[डी. बी. चन्द्रे गौड़ा]] '''·'''  [[शेर सिंह घुबाया]] '''·'''  [[पवन सिंह घाटोवार]] '''·'''  [[विजया चक्रवर्ती]] '''·'''  [[हरिश्चंद्र देवराम चव्हाण]] '''·'''  [[पी. सी. चाको]] '''·'''  [[सी. एम. चांग]] '''·'''  [[एन. एस. वी. चित्तन]] '''·'''  [[पलानीअप्पन चिदम्बरम]] '''·'''  [[चिन्ता मोहन]] '''·'''  [[अधीर रंजन चौधरी]] '''·'''  [[अबू हशीम ख़ां चौधरी]] '''·'''  [[अरविन्द कुमार चौधरी]] '''·''' [[जयंत चौधरी]] '''·''' [[तुषार अमर सिंह चौधरी]] '''·''' [[निखिल कुमार चौधरी]] '''·''' [[बंसगोपाल चौधरी]] '''·''' [[भूदेव चौधरी]] '''·''' [[श्रुति चौधरी]] '''·'''  [[संतोष चौधरी]] '''·'''  [[हरीश चौधरी]] '''·''' [[दारा सिंह चौहान]] '''·''' [[प्रभातसिंह प्रतापसिंह चौहान]] '''·''' [[महेन्द्रसिंह पृथ्वीसिंह चौहान]] '''·''' [[राजकुमारी चौहान]] '''·''' [[संजय सिंह]] '''·''' [[संजय सिंह चौहान]] '''·''' [[एस. जगतरक्षकन]] '''·''' [[चौधरी मोहन जतुआ]] '''·''' [[एम. जगन्नाथ]] '''·'''  [[मोहन जेना]] '''·''' [[प्रदीप कुमार जैन आदित्य]] '''·''' [[दिलीप सिंह जूदेव]] '''·'''  [[श्रीकांत कुमार जेना]] '''·'''  [[श्रीएस. आर. जयदुरई]] '''·''' [[दर्शना विक्रम जरदोश]] '''·'''  [[बद्री राम जाखड़]] '''·'''  [[पूनम वेलजीभाई जाट]] '''·'''  [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] '''·''' [[बलिराम सुकुर जाधव]] '''·''' [[श्रीप्रकाश जायसवाल]] '''·''' [[गोरख प्रसाद जायसवाल]] '''·''' [[संजय जायसवाल]] '''·''' [[हरिभाऊ माधव जावले]] '''·''' [[नवीन जिन्दल]] '''·''' [[रमेश चंदप्पा जीगाजीनागी]] '''·''' [[कैलास जोशी]] '''·''' [[प्रहलाद वेंकटेश जोशी]] '''·''' [[मुरली मनोहर जोशी]]  '''·''' [[महेश जोशी]] '''·''' [[सी. पी. जोशी]]  '''·''' [[माणिक टैगोर]] '''·''' [[लक्ष्मण टुडु]] '''·''' [[अनु टंडन]] '''·''' [[लालजी टंडन]]  '''·''' [[प्रदीप टम्टा]] '''·''' [[जोसेफ टोपो]] '''·''' [[जगदीश ठाकोर]]  '''·''' [[अनुराग सिंह ठाकुर]]  '''·''' [[रत्ना डे]] '''·''' [[रमेन डेका]]  '''·''' [[चार्ल्स डिएस]] '''·''' [[राम चन्द्र डोम]]  '''·''' [[संजय तकाम]] '''·''' [[मुनिसामी तंबीदुरै]]  '''·''' [[दीनूभाई बोगाभाई सोलंकी]]  '''·''' [[बिभु प्रसाद तरई]] '''·''' [[दिनेश त्रिवेदी]] '''·''' [[अशोक तंवर]] '''·''' [[सुरेश काशीनाथ तवारे]] '''·''' [[प्रभा किशोर तविआड]]'''·''' [[मनोहर तिरकी]]'''·''' [[भीष्मशंकर तिवारी]] '''·''' [[मनीष तिवारी]]'''·''' [[कृष्णा तीरथ]]'''·''' [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] '''·''' [[आर. थामरईसेलवन]] '''·''' [[के.वी. थॉमस]]  '''·'''  [[कालीकेश नारायण सिंह देव]] '''·''' [[किरीट प्रेमजीभाई सोलंकी]] '''·''' [[विजय बहादुर सिंह]] '''·''' [[तिरूमा वलावन थोल]] '''·''' [[प्रिया सुनील दत्त]] '''·''' [[निशिकांत दुबे]] '''·''' [[वी. किशोर चन्द्र एस. देव]] '''·''' [[एच. डी. देवेगौडा]] '''·'''  [[मिलिन्द मुरली देवरा]] '''·''' [[अश्वमेध देवी]] '''·''' [[के. डी. देशमुख]] '''·''' [[काकोली घोष दस्तिदार]] '''·''' [[रावसाहेब पाटील दानवे]] '''·''' [[खगेन दास]] '''·''' [[भक्त चरण दास]] '''·''' [[राम सुन्दर दास]] '''·''' [[गुरुदास दासगुप्त]] '''·''' [[दीपा दासमुंशी]] '''·''' [[सन्दीप दीक्षित]] '''·''' [[के. पी. धनपालन]] '''·''' [[ज्योति धुर्वे]] '''·''' [[संजय शामराव धोत्रे]]  '''·''' [[मीनाक्षी नटराजन]] '''·''' [[ज़फर अली नक़वी]] '''·''' [[पी. आर. नटराजन]] '''·''' [[डी. नेपोलियन]] '''·''' [[मौसम नूर]] '''·''' [[गोविन्द चन्द्र नस्कर]] '''·''' [[रानी नरह]] '''·''' [[पी. जयाप्रदा नहाटा]] '''·''' [[श्रीपाद येसो नाईक]] '''·''' [[संजीव गणेश नाईक]] '''·''' [[देवेन्द्र नागपाल]] '''·''' [[सुरेन्द्र सिंह नागर]] '''·''' [[दूधगाँवकर गणेशराव नागोराव]] '''·''' [[इन्दर सिंह नामधारी]] '''·''' [[वी. नारायणसामी]] '''·''' [[क्रिस्टप्प निम्मला]] '''·''' [[संजय निरूपम]] '''·''' [[जयनारायण प्रसाद निषाद]] '''·''' [[एस. पक्कीरप्पा]] '''·''' [[कमला देवी पटेल]] '''·''' [[आर. के. सिंह पटेल]] '''·''' [[किसनभाई वेस्टाभाई पटेल]] '''·''' [[जयश्रीबेन पटेल]] '''·''' [[देवजी मानसिंहराम पटेल]] '''·''' [[देवराज सिंह पटेल]] '''·''' [[दिनशा जे. पटेल]] '''·''' [[प्रफुल मनोहरभाई पटेल]] '''·''' [[बाल कुमार पटेल]] '''·''' [[नाथूभाई गौमनभाई पटेल]] '''·''' [[सोमाभाई गैंदालाल कोली पटेल]] '''·''' [[लक्ष्मी पनबाका]] '''·''' [[पी. एल. पूनिया]] '''·''' [[कबीन्द्र पुरकायस्थ]] '''·''' [[वीरभद्र सिंह]] '''·''' [[चौधरी लाल सिंह]] '''·''' [[राधा मोहन सिंह]] '''·''' [[सोनवणे प्रताप नारायणराव]] '''·''' [[अमरनाथ प्रधान]] '''·''' [[नित्यानंद प्रधान]] '''·''' [[डग्गुबति पुरन्देश्वरी]] '''·''' [[जितिन प्रसाद]] '''·''' [[आनन्द प्रकाश परांजपे]]  '''·'''  [[एस. एस. पलानीमनिक्कम]] '''·''' [[राधे मोहन सिंह]] '''·''' [[राजीव रंजन सिंह]] '''·''' [[राजेश नन्दिनी सिंह]] '''·''' [[राजनाथ सिंह]] '''·''' [[राकेश सिंह]] '''·''' [[रवनीत सिंह]]  '''·''' [[रेवती रमण सिंह]] '''·''' [[राजकुमारी रत्ना सिंह]] '''·''' [[रतनजीत प्रताप नारायण सिंह]] '''·''' [[रतन सिंह]] '''·''' [[रघुवंश प्रसाद सिंह]] '''·''' [[यशवीर सिंह]] '''·''' [[मीना सिंह]] '''·''' [[महाबली सिंह]] '''·''' [[मुरारीलाल सिंह]] '''·''' [[भोला सिंह]] '''·''' [[भूपेन्द्र सिंह]] '''·''' [[बृजभूषण शरण सिंह]] '''·''' [[पशुपति नाथ सिंह]] '''·''' [[प्रदीप कुमार सिंह]] '''·''' [[धनंजय सिंह]] '''·''' [[दुष्यंत सिंह]] '''·''' [[जितेन्द्र सिंह]] '''·''' [[जगदानंद सिंह]] '''·''' [[गणेश सिंह]] '''·''' [[कल्याण सिंह]] '''·''' [[एन. धर्म सिंह]] '''·''' [[उमा शंकर सिंह]] '''·''' [[उदय सिंह (लोकसभा सांसद)]] '''·''' [[उदय प्रताप सिंह]] '''·''' [[इज्यराज सिंह]] '''·''' [[अजित सिंह]] '''·''' [[राजईया सिरिसिला]] '''·''' [[शत्रुघ्न सिन्हा]] '''·''' [[यशवंत सिन्हा]] '''·''' [[यशोधरा राजे सिंधिया]] '''·''' [[ज्योतिरादित्य माधराव सिंधिया]] '''·''' [[नवजोत सिंह सिद्धू]] '''·''' [[विजय इन्द्र सिंगला]] '''·''' [[अनूप कुमार साहा]] '''·''' [[चंदुलाल साहू]] '''·''' [[फ्रांसिस्को सारदीना]] '''·''' [[विष्णु देव साय]] '''·''' [[सुबोध कांत सहाय]] '''·''' [[राजन सुशांत]] '''·''' [[जनार्दन स्वामी]] '''·''' [[एन. चेलुवरया स्वामी]] '''·''' [[सुषमा स्वराज]] '''·''' [[पी.टी थॉमस]] '''·''' [[सैलजा कुमारी]] '''·''' [[शरद चन्द्र गोविन्दराव पवार]] '''·''' [[सुप्रिया सुले]] '''·''' [[सुशीला सरोज]] '''·''' [[तूफ़ानी सरोज]] '''·''' [[प्रसन्न कुमार पाटसाणी]] '''·''' [[जयराम पांगी]] '''·''' [[ए. टी. नाना पाटील]] '''·''' [[पद्म सिंह बाजीराव पाटील]] '''·''' [[सत्यनारायण सर्वे]] '''·''' [[एस. सेम्मलई]] '''·''' [[अनिरुद्धन सम्पत]] '''·''' [[कबीर सुमन]] '''·''' [[कुंबाकुडी सुधाकरन]] '''·''' [[तथागत सत्पथी]] '''·''' [[हरिन पाठक]] '''·''' [[प्रतीक प्रकाशबापू पाटील]] '''·''' [[संजय दीना पाटील]] '''·''' [[सी. आर. पाटील]] '''·''' [[अर्जुन चरण सेठी]] '''·''' [[मुंडे गोपीनाथराव पांडुरंग]] '''·''' [[वैजयंत जय पांडा]] '''·''' [[राकेश पांडेय]] '''·''' [[गोरखनाथ पाण्डेय]] '''·''' [[रवीन्द्र कुमार पाण्डेय]] '''·''' [[विनय कुमार पाण्डेय]] '''·''' [[प्रबोध पाण्डा]]  '''·''' [[सरोज कुमारी पाण्डेय]] '''·''' [[राजाराम पाल]] '''·''' [[जगदम्बिका पाल]] '''·''' [[सचिन पायलट]] '''·''' [[विंसेंट एच. पाला]] '''·''' [[राकेश सचान]] '''·''' [[ई. जी. सुगावनम]] '''·''' [[के. सुगुमार]] '''·''' [[अगाथा के. संगमा]] '''·''' [[हमदुल्ला सईद]] '''·''' [[सी. शिवासामी]] '''·''' [[शिवराम गौडा शिवानागौडा]] '''·'''  [[नरमल्ली शिवप्रसाद]] '''·''' [[जे. के. रितीश शिवकुमार]] '''·''' [[सुशील कुमार सांभाजीराव शिंदे ]] '''·''' [[शरीफ़ुद्दीन शरिक]] '''·''' [[एम. विजया शांति]] '''·''' [[जे. शांता]] '''·''' [[मदल लाल शर्मा]] '''·''' [[जगदीश शर्मा]] '''·''' [[अरविन्द कुमार शर्मा]] '''·''' [[राजू शेट्टी]] '''·''' [[सुरेश कुमार शेटकर]] '''·''' [[गोपाल सिंह शेखावत]] '''·''' [[नीरज शेखर]] '''·''' [[बालकृष्ण खांडेराव शुक्ला]] '''·''' [[ललित मोहन शुक्लवैद्य]] '''·''' [[वीरेन्द्र कुमार]] '''·''' [[तपस पॉल]] '''·''' [[कमलेश पासवान]] '''·''' [[सोहन पोटाई]] '''·''' [[प्रभाकर पोन्नम]] '''·''' [[मिर्जा महबूब बेग]] '''·''' [[सारिका सिंह बघेल]] '''·''' [[कामेश्वर बैठा]] '''·''' [[सुदीप बंदोपाध्याय]] '''·''' [[कल्याण बनर्जी]] '''·''' [[अम्बिका बनर्जी]] '''·''' [[जितेन्द्र सिह बुन्देला]] '''·''' [[शफीकुर्रहमान बर्क]] '''·''' [[खिलाड़ी लाल बैरवा]] '''·''' [[पी. बलराम]] '''·''' [[पी.विश्वनाथन]] '''·''' [[कट्टी रमेश विश्वनाथ]] '''·''' [[अदगुरु हचेगौडा विश्वनाथ]] '''·''' [[गड्डम विवेकानंद]] '''·''' [[ए. के. एस. विजयन]] '''·''' [[मुकुल बालकृष्ण वासनिक]] '''·''' [[सुभाष बापूराव वानखेड़े]] '''·''' [[मनसुखभाई ड़ी. वसावा]] '''·''' [[बलिराम]] '''·''' [[ई. टी. मोहम्मद बशीर]] '''·''' [[रमेश बैस]] '''·''' [[देवीधन बेसरा]] '''·''' [[गंगासान्द्रा सिडप्पा बसवराज]] '''·''' [[सानछुमा खुंगुर बैसीमुथियारी]] '''·''' [[सज्जन सिंह वर्मा]] '''·''' [[बेनी प्रसाद वर्मा]] '''·''' [[ऊषा वर्मा]] '''·''' [[हर्ष वर्धन]]  '''·''' [[विजय बहुगुणा]]  '''·''' [[थांगसो बाइते]] '''·''' [[सुस्मिता बाउरी]] '''·''' [[हरसिमरत कौर बादल]] '''·''' [[प्रताप सिंह बाजवा]] '''·''' [[बापूराव भास्करराव खतगावकर पाटील]] '''·''' [[गजानन धर्मशी बाबर]] '''·''' [[कमलेश बाल्मीकि]] '''·''' [[के. सी. सिंह बाबा]]  '''·''' [[पवन कुमार बंसल]]  '''·''' [[के. एम. बावलिया]] '''·''' [[पुलीन बिहारी बासके]]  '''·''' [[हेमानंद बिसवाल]] '''·''' [[अरुण कुमार वुंडावल्ली]] '''·''' [[पोन्नुसामील वेणुगोपा]] '''·''' [[धनपाल वेणुगोपाल]] '''·''' [[के. सी. वेणुगोपाल]] '''·''' [[शिवराज सिंह लोधी]] '''·''' [[सुखदेव सिंह लिब्रा]] '''·''' [[सुदर्शन भगत]] '''·''' [[ताराचंद भगोरा]] '''·''' [[भजनलाल]] '''·''' [[समीर मगन भुजबल]] '''·''' [[अवतार सिंह भडाना]] '''·''' [[पी. लिंगम]] '''·''' [[लालू प्रसाद]] '''·''' [[पकौड़ी लाल]] '''·''' [[यशवंत नारायण सिंह लागुरी]] '''·''' [[राजगोपाल लगडपति]] '''·''' [[बाजू बन रियान]]  '''·''' [[हरीश रावत]] '''·''' [[अशोक कुमार रावत]] '''·''' [[सांबासिया रायापति राव]] '''·''' [[नामा नागेश्वर राव]] '''·''' [[कोनाकल्ला नारायण राव]]  '''·''' [[संजय भोई]] '''·''' [[कांति लाल भूरिया]] '''·''' [[अर्जुन राम मेघवाल]] '''·''' [[भरत राम मेघवाल]] '''·''' [[कुंतला चंद्रशेखर राव]] '''·''' [[कावुरू सांबा सिवा राव]] '''·''' [[प्रशांत कुमार मजूमदार]] '''·''' [[इंद्रजीत सिंह राव]] '''·''' [[तरूण मंडल]] '''·''' [[सौगत राय]]  '''·''' [[मंगनी लाल मंडल]]  '''·''' [[सदाशिवराव दादोबा मंडलिक]] '''·''' [[अर्जुन मुंडा]] '''·'''  [[कड़िया मुण्डा]] '''·'''  [[जोस के मणि]] '''·''' [[ओ. एस. मणियन]] '''·''' [[विलास बाबूराव मुत्तेमवार]] '''·''' [[टोकचोम मैन्या]] '''·''' [[के. एच. मुनियप्पा]]  '''·''' [[बाबू लाल मरांडी]] '''·''' [[रामचंद्रन मुल्लापल्ली]] '''·''' [[जितेन्द्र सिंह मलिक]] '''·''' [[शताब्दी राय]] '''·''' [[विष्णु पद राय]] '''·''' [[रुद्रमाधव राय]] '''·''' [[महेंद्र कुमार राय]] '''·''' [[शक्ति मोहन मलिक]] '''·''' [[बसोरी सिंह मसराम]] '''·''' [[सुमित्रा महाजन]] '''·''' [[नृपेंद्र नाथ राय]] '''·''' [[अर्जुन राय]] '''·''' [[एस. एस. रामासुब्बू]] '''·''' [[रामशंकर]] '''·''' [[रामकिशुन]] '''·''' [[पूर्णमासी राम]] '''·''' [[विट्ठलभाई हंसराजभाई रादड़िया]] '''·''' [[राजेंद्रसिंह घनश्यामसिंह राणा]] '''·''' [[जगदीश सिंह राणा]] '''·''' [[कादिर राणा]] '''·''' [[निलेश नारायण राणे]] '''·''' [[रमेश राठौर]] '''·''' [[रामसिंह पटयाल्याभाई राठवा]] '''·''' [[वाक्चौरे भाऊसाहेब राजाराम]] '''·''' [[अंडिमुथु राजा]] '''·''' [[एम. बी. राजेश]] '''·''' [[रमाशंकर राजभर]] '''·''' [[सी. राजेंद्रन]] '''·''' [[गजेंद्र सिंह राजूखेड़ी]] '''·''' [[पल्लम राजू]] '''·''' [[प्रेम दास राई]] '''·''' [[रमा देवी]] '''·''' [[वाई. एस. जगन मोहन रेड्डी]] '''·''' [[मोदुगुला वेणुगोपाला रेड्डी]]  '''·''' [[मागुण्टा श्रीनिवासुलु रेड्डी]] '''·''' [[मेकपति राजामोहन रेड्डी]] '''·''' [[जयपाल सुदीनी रेड्डी]] '''·''' [[कोमातीरेड्डी राज गोपाल रेड्डी]] '''·''' [[कोटला जय सूर्य प्रकाश रेड्डी]] '''·''' [[एस. पी. वाई. रेड्डी]] '''·''' [[अनन्त वेंकटरामी रेड्डी]] '''·''' [[ध्रुवनारायण रंगास्वामी]] '''·''' [[सी. एल. रुआला]] '''·''' [[मधु गौड यास्खी]] '''·''' [[हुकुमदेव नारायण यादव]] '''·''' [[शरद यादव]] '''·''' [[रमाकान्त यादव]] '''·''' [[रंजन प्रसाद यादव]] '''·''' [[मुलायम सिंह यादव]] '''·''' [[मधुसूदन यादव]] '''·''' [[धर्मेंन्द्र यादव]] '''·''' [[दिनेश चन्द्र यादव]] '''·''' [[ओम प्रकाश यादव]] '''·''' [[एम. अंजनकुमार यादव]] '''·''' [[अरुण सुभाषचंद्र यादव]] '''·''' [[अखिलेश यादव]] '''·''' [[राघवेन्द्र येद्यूरप्पा]] '''·''' [[मौलाना असरारुल हक मोहम्मद]] '''·''' [[पी. सी. मोहन]] '''·''' [[एम. वीरप्पा मोइली]] '''·''' [[रघुवीर सिंह मीणा]] '''·''' [[नमोनारायण मीणा]] '''·''' [[किरोड़ी लाल मीणा]] '''·''' [[महाबल मिश्रा]] '''·''' [[पिनाकी मिश्रा]] '''·''' [[गोविन्द प्रसाद मिश्रा]] '''·''' [[ज्योति मिर्धा]] '''·''' [[मिथलेश कुमार]] '''·''' [[सोमेन्द्र नाथ मित्रा]] '''·''' [[थिरू दयानिधि मारन]] '''·''' [[विक्रमभाई अर्जनभाई माडम]] '''·''' [[हरि माझी]] '''·''' [[प्रदीप माझी]] '''·''' [[अजय माकन]] '''·''' [[सतपाल महाराज]] '''·''' [[सिद्धांत महापात्र]] '''·''' [[डिम्पल यादव]] '''·''' [[जसवंत सिंह]]&lt;br /&gt;
|list1style=  &lt;br /&gt;
|group2 =&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style= &lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:लोकसभा सांसद के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=549177</id>
		<title>जसवंत सिंह (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=549177"/>
		<updated>2016-03-12T11:07:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्पी शब्द}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह]] - प्रसिद्ध भारतीय राजनेता।&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह द्वितीय]] - विद्याप्रेमी राजा था।&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह (राजा)]] - मारवाड़ के प्रसिद्ध महाराज।&lt;br /&gt;
{{menu}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=1938&amp;diff=549176</id>
		<title>1938</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=1938&amp;diff=549176"/>
		<updated>2016-03-12T11:06:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{आधार}}&lt;br /&gt;
{{वर्ष}}&lt;br /&gt;
यह पन्ना [[ग्रेगोरी कलैण्डर]] के [[वर्ष]] [[ईसवी सन्]]  1938 का है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
जिसका समकालीन वर्ष (लगभग) [[विक्रमी संवत]] के अनुसार {{वर्ष विक्रमी}} है और [[राष्ट्रीय शाके]] के अनुसार {{वर्ष शाके}} है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1938 में घटी महत्त्वपूर्ण घटनाएँ==&lt;br /&gt;
* चैंबरलेन ([[इंग्लैंड]]), डयाडियर ([[फ़्राँस]]), हिटलर ([[जर्मनी]]) एवं मुसोलिनी ([[इटली]]) के बीच सम्पन्न म्यूनिख समझौते के तहत चेकोस्लोवाकिया का सुडेटनलैंड क्षेत्र जर्मनी को सौंपा गया।&lt;br /&gt;
* [[19 जनवरी]] - जनरल फ्रांसिस्को फ्रैंको के समर्थक सैनिकों ने बार्सीलोना और वैलेसिया शहरों पर बमबारी की, जिससे 700 व्यक्ति मारे गए। &lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1938 में जन्मे व्यक्ति==&lt;br /&gt;
* [[3 जनवरी]] - [[जसवंत सिंह]] - प्रसिद्ध भारतीय राजनेता।&lt;br /&gt;
* [[8 जनवरी]] - [[नन्दा]] - भारतीय फ़िल्मों की प्रसिद्ध अभिनेत्री।&lt;br /&gt;
* [[4 फ़रवरी]] - [[बिरजू महाराज]] - भारतीय नृत्य की '[[कथक]]' शैली के आचार्य&lt;br /&gt;
* [[13 जनवरी]] - [[शिवकुमार शर्मा]] - प्रसिद्ध भारतीय [[संतूर वादक]]।&lt;br /&gt;
* [[14 फ़रवरी]] - [[कमला प्रसाद]]- [[हिन्दी]] के प्रसिद्ध आलोचक&lt;br /&gt;
* [[7 फ़रवरी]] - एस. रामचंद्रन पिल्लै - मार्क्सवादी नेता&lt;br /&gt;
* [[31 मार्च]] - [[शीला दीक्षित]] - [[दिल्ली]] की पूर्व [[मुख्यमंत्री]]।&lt;br /&gt;
* [[9 मार्च]] -[[हरिकृष्ण देवसरे]], प्रसिद्ध बाल साहित्यकार एवं संपादक&lt;br /&gt;
* [[18 मार्च]] - [[शशि कपूर]], भारतीय अभिनेता।&lt;br /&gt;
* [[1 जून]] - [[बलदेव वंशी]] - कवि एवं लेखक।&lt;br /&gt;
* [[1 जुलाई]] - [[हरिप्रसाद चौरसिया]] - [[बाँसुरी वादक]] और संगीतकार&lt;br /&gt;
* [[15 अगस्त]] - [[प्राण कुमार शर्मा]]- प्रसिद्ध कार्टूनिस्ट, जिन्होंने 'चाचा चौधरी' नामक कार्टून चरित्र बनाया।&lt;br /&gt;
* [[1 अक्टूबर]] - [[माइकल फ़रेरा]] - [[भारत]] के महान बिलियर्ड्स खिलाड़ी।&lt;br /&gt;
* [[12 अक्टूबर]]- [[निदा फ़ाज़ली]]- प्रसिद्ध [[उर्दू]] [[शायर]] और गीतकार&lt;br /&gt;
* [[25 अक्टूबर]] - [[मृदुला गर्ग]]- प्रसिद्ध लेखिका।&lt;br /&gt;
* [[5 दिसम्बर]]- [[रघुवीर चौधरी]]- गुजराती साहित्यकार&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1938 में हुए निधन==&lt;br /&gt;
* [[15 नवम्बर]] - [[महात्मा हंसराज]] - [[पंजाब]] के प्रसिद्ध आर्य समाजी नेता, समाज सुधारक और शिक्षाविद।&lt;br /&gt;
* [[11 दिसम्बर]] - [[जगत नारायण मुल्ला]] - अपने समय में [[उत्तर प्रदेश]] के प्रसिद्ध वकील और प्रसिद्ध सार्वजनिक कार्यकर्ता।&lt;br /&gt;
* [[21 अप्रैल]] -  [[मोहम्मद इक़बाल]],  सुप्रसिद्ध [[कवि]] एवं [[शायर]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1938 के महत्त्वपूर्ण अवसर एवं उत्सव==&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
{{वर्ष बाहरी कड़ियाँ}}&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{वर्ष2}}&lt;br /&gt;
[[Category:1938]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=3_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;diff=549175</id>
		<title>3 जनवरी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=3_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;diff=549175"/>
		<updated>2016-03-12T11:05:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{कैलंडर}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[ग्रेगोरी कैलंडर]] के अनुसार 3 जनवरी [[वर्ष]] का तीसरा दिन है। साल में अभी और 362 दिन शेष हैं। ([[लीप वर्ष]] में 363 दिन)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==3 जनवरी की महत्त्वपूर्ण घटनाएँ==&lt;br /&gt;
* [[1894]] - [[रवीन्द्र नाथ टैगोर]] ने [[शांति निकेतन]] में '[[पौष मेला]]' का उद्घाटन किया।&lt;br /&gt;
* [[1901]] - [[शांति निकेतन]] में [[ब्रह्मचर्य आश्रम]] खुला।&lt;br /&gt;
* [[1929]] - [[महात्मा गांधी]] [[लॉर्ड इरविन]] से मिले।&lt;br /&gt;
* [[1968]] - देश का पहला [[मौसम विज्ञान]] राकेट '[[मेनका]]' का प्रक्षेपण।&lt;br /&gt;
* [[1993]] - अमेरिकी राष्ट्रपति जार्ज बुश एवं रूस के राष्ट्रपति बोरिस येल्तसिन द्वारा 'स्टार्ट द्वितीय' संधि पर हस्ताक्षर किया गया। &lt;br /&gt;
* [[1995]] - [[हरियाणा]] के [[डबवाली]] में एक स्कूल में लगी भीषण आग में 360 लोगों की मौत।&lt;br /&gt;
* [[1998]] - अल्जीरियाई इस्लामी विद्रोह में 412 लोगों की हत्या। &lt;br /&gt;
* [[2000]] - [[कलकत्ता]] का नाम आधिकारिक रूप से [[कोलकाता]] रखा गया।&lt;br /&gt;
* [[2002]] - काठमाण्डू में दक्षेस विदेश मंत्रियों की बैठक में पाकिस्तान बेनकाब, भारत ने आतंकवादियों व अपराधियों के ख़िलाफ़ सबूत सार्वजनिक किए। &lt;br /&gt;
* [[2004]] - 12वें सार्क सम्मेलन में भाग लेने प्रधानमंत्री अटल बिहारी वाजपेयी इस्लामाबाद पहुँचे। &lt;br /&gt;
* [[2005]] - यूएसए ने तमिलनाडु में सुनामी पीड़ितों को साफ़ पेयजल उपलब्ध कराने के लिए 6.2 करोड़ रुपये की सहायता की घोषणा की। &lt;br /&gt;
* [[2007]] - चीन की मारग्रेट चान ने विश्व स्वास्थ्य संगठन के महानिदेशक पद की कमान सम्भाली। &lt;br /&gt;
* [[2008]] - &lt;br /&gt;
**बिजली उपकरण इंडो एशियन फ्युजगीयर लिमिटेड ने [[उत्तराखण्ड]] में [[हरिद्वार]] में 40 करोड़ रुपये के निवेश से नया अत्याधुनिक विचारगियर संयंत्र खोलने की घोषणा की।&lt;br /&gt;
**संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद की 15 सदस्यीय टीम में लीबिया, वियतनाम, क्रोएशिया, कोस्टारिका और बुर्किनाफासो का पांच नये अस्थायी सदस्यों के रूप में चयन किया गया। &lt;br /&gt;
* [[2009]] - [[राजस्थान]] के [[मुख्यमंत्री]] [[अशोक गहलोत]] ने सभा में विश्वास मत हासिल किया।&lt;br /&gt;
==3 जनवरी को जन्मे व्यक्ति==&lt;br /&gt;
* 1831 - [[सावित्रीबाई फुले]], सामाजिक कार्यकर्त्ता, [[भारत]] में पहली महिला शिक्षक, और मराठी भाषा में पहली महिला कवियत्री।&lt;br /&gt;
* [[1938]] - [[जसवंत सिंह]] - प्रसिद्ध भारतीय राजनेता।&lt;br /&gt;
* [[1941]] - संजय खान - [[बॉलीवुड]] [[अभिनेता]]। &lt;br /&gt;
* [[1977]] -  गुल पनाग - मॉडल, बॉलीवुड [[अभिनेत्री]]&lt;br /&gt;
* [[1981]] - [[नरेश अय्यर]] भारतीय पार्श्वगायक&lt;br /&gt;
* [[1915]] - [[चेतन आनंद (निर्देशक)|चेतन आनंद]], प्रसिद्ध फ़िल्म निर्माता-निर्देशक&lt;br /&gt;
* [[1903]] - [[जयपाल सिंह]] - भारतीय [[हॉकी]] के प्रसिद्ध खिलाड़ियों में से एक।&lt;br /&gt;
==3 जनवरी को हुए निधन==&lt;br /&gt;
* [[1972]]- [[मोहन राकेश]] [[लेखक]] व [[नाटककार]]&lt;br /&gt;
* [[2002]] - [[सतीश धवन]] - [[भारत]] के प्रसिद्ध रॉकेट वैज्ञानिक।&lt;br /&gt;
* [[2005]]- जे एन दीक्षित, भारतीय सरकारी अधिकारी।&lt;br /&gt;
* [[2013]] - [[एम. एस. गोपालकृष्णन]] - [[भारत]] के प्रसिद्ध [[वायलिन]] वादक।&lt;br /&gt;
* [[1979]]- [[परशुराम चतुर्वेदी]], विद्वान शोधकर्मी समीक्षक&lt;br /&gt;
* [[1871]] - [[कुरिआकोसी इलिआस चावारा]] - [[केरल]] के सीरियन कैथॉलिक संत तथा समाज सुधारक।&lt;br /&gt;
==3 जनवरी के महत्त्वपूर्ण अवसर एवं उत्सव==&lt;br /&gt;
* राष्ट्रीय सड़क सुरक्षा सप्ताह।&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
{{कैलंडर बाहरी कड़ियाँ}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{कैलंडर2}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF&amp;diff=549170</id>
		<title>जसवंत सिंह द्वितीय</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF&amp;diff=549170"/>
		<updated>2016-03-12T11:01:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=जसवंत सिंह|लेख का नाम=जसवंत सिंह (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*जसवंत सिंह द्वितीय बघेल क्षत्रिय और तेरवाँ, [[कन्नौज]] के पास, के राजा थे और बहुत अधिक विद्याप्रेमी थे। &lt;br /&gt;
*इनके पुस्तकालय में [[संस्कृत]] और [[भाषा]] के बहुत से ग्रंथ थे। &lt;br /&gt;
*इनका कविता काल संवत 1856 अनुमान किया गया है। &lt;br /&gt;
*इन्होंने दो ग्रंथ लिखे एक 'शालिहोत्रा' और दूसरा 'शृंगारशिरोमणि'। &lt;br /&gt;
*इनका दूसरा ग्रंथ शृंगाररस का एक बड़ा ग्रंथ है। कविता साधारण है। &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;घनन के घोर, सोर चारों ओर मोरन के,&lt;br /&gt;
अति चितचोर तैसे अंकुर मुनै रहैं।&lt;br /&gt;
कोकिलन कूक हूक होति बिरहीन हिय,&lt;br /&gt;
लूक से लगत चीर चारन चुनै रहैं&lt;br /&gt;
झिल्ली झनकार तैसो पिकन पुकार डारी,&lt;br /&gt;
मारि डारी डारी दु्रम अंकुर सु नै रहैं।&lt;br /&gt;
लुनै रहैं प्रान प्रानप्यारे जसवंत बिनु,&lt;br /&gt;
कारे पीरे लाल ऊदे बादर उनै रहैं&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{प्रचार}}&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=आधार1|प्रारम्भिक=|माध्यमिक=|पूर्णता=|शोध=}}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==सम्बंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{भारत के कवि}}&lt;br /&gt;
[[Category:रीति काल]][[Category:रीतिकालीन कवि]][[Category:मुग़ल साम्राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:कवि]][[Category:साहित्य_कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE)&amp;diff=549169</id>
		<title>जसवंत सिंह (राजा)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE)&amp;diff=549169"/>
		<updated>2016-03-12T11:01:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=जसवंत सिंह|लेख का नाम=जसवंत सिंह (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
महाराज जसवंत सिंह  [[मारवाड़]] के प्रसिद्ध महाराज थे जो अपने समय के सबसे प्रतापी [[हिंदू]] नरेश थे और जिनका भय [[औरंगज़ेब]] को बराबर बना रहता था। &lt;br /&gt;
==परिचय==&lt;br /&gt;
{{tocright}}&lt;br /&gt;
इनका जन्म संवत 1683 में हुआ। वे [[शाहजहाँ]] के समय में ही कई लड़ाइयों पर जा चुके थे। महाराज गजसिंह के ये दूसरे पुत्र थे और उनकी मृत्यु के उपरांत संवत 1695 में गद्दी पर बैठे। इनके बड़े भाई अमरसिंह अपने उद्धत स्वभाव के कारण पिता द्वारा अधिकारच्युत कर दिए गए थे। &lt;br /&gt;
==विद्वान पुरुष==&lt;br /&gt;
महाराज जसवंत सिंह बडे साहित्य के मर्मज्ञ और तत्वज्ञान संपन्न पुरुष थे। उनके समय में राज्य भर में विद्या की बड़ी चर्चा रही और अच्छे कवियों और विद्वानों का बराबर समागम होता रहा। महाराज ने स्वयं तो अनेक ग्रंथ लिखे ही, अनेक विद्वानों और कवियों से भी कितने ग्रंथ लिखवाए। औरंगज़ेब ने इन्हें कुछ दिनों के लिए [[गुजरात]] का सूबेदार बनाया था। वहाँ से [[शाइस्ता खाँ]] के साथ ये [[छत्रपति शिवाजी]] के विरुद्ध दक्षिण भेजे गए थे। कहा जाता हैं कि चढ़ाई के समय इनके इशारे पर शाइस्ता खाँ की काफ़ी दुर्गति हुई। अंत में ये अफ़ग़ानों से लड़ने के लिए [[काबुल]] भेजे गए जहाँ संवत 1745 में इनका परलोकवास हुआ।&lt;br /&gt;
==साहित्य के प्रधान आचार्य==&lt;br /&gt;
ये [[हिन्दी]] साहित्य के प्रधान आचार्यों में माने जाते हैं और इनका 'भाषा भूषण' ग्रंथ [[अलंकार|अलंकारों]] पर एक बहुत ही प्रचलित पाठय ग्रंथ है। इस ग्रंथ को इन्होंने वास्तव में आचार्य के रूप में लिखा है, कवि के रूप में नहीं। रीति काल में जितने लक्षण ग्रंथ लिखने वाले हुए, वे वास्तव में कवि थे और उन्होंने कविता करने के उद्देश्य से ही ग्रंथ लिखे थे, न कि विषय प्रतिपादन की दृष्टि से, किंतु महाराज जसवंत सिंह जी इस नियम के अपवाद थे। वह आचार्य की गरिमा से हिन्दी साहित्य में आए। &lt;br /&gt;
==ग्रंथ भाषा भूषण==&lt;br /&gt;
उन्होंने अपना 'भाषा भूषण' बिल्कुल 'चंद्रलोक' की छाया पर बनाया और उसी की संक्षिप्त प्रणाली का अनुसरण किया। जिस प्रकार चंद्रलोक में प्राय: एक ही श्लोक के भीतर लक्षण और उदाहरण दोनों का सन्निवेश है उसी प्रकार 'भाषा भूषण' में भी प्राय: एक ही दोहे में लक्षण और उदाहरण दोनों रखे गए हैं। इससे विद्यार्थियों को अलंकार कंठस्त करना रुचिकर हो गया और 'भाषा भूषण' हिन्दी काव्य रीति के अभ्यासियों के मध्य उसी प्रकार सर्वप्रिय हुआ जैसा कि [[संस्कृत]] के विद्यार्थियों के बीच चंद्रालोक। [[भाषाभूषण]] बहुत छोटा सा ग्रंथ है।&lt;br /&gt;
==अन्य ग्रंथ==&lt;br /&gt;
भाषा भूषण के अतिरिक्त जो और ग्रंथ इन्होंने लिखे है, वे तत्वज्ञान संबंधी हैं, जैसे -  अपरोक्षसिध्दांत, अनुभवप्रकाश, आनंदविलास, सिध्दांतबोध, सिध्दांतसार, प्रबोधचंद्रोदय नाटक। ये सब ग्रंथ भी पद्य में ही हैं, जिससे इनकी पद्य रचना की पूरी निपुणता प्रकट होती है। किंतु साहित्य में ये '''आचार्य''' या '''शिक्षक''' के रूप में ही हमारे सामने आते हैं। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अलंकार निपुणता की इनकी पद्धति का परिचय कराने के लिए 'भाषा भूषण' के उदाहरण इस प्रकार हैं - &lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;&amp;lt;poem&amp;gt;अत्युक्ति, अलंकार अत्युक्ति यह बरनत अतिसय रूप।&lt;br /&gt;
जाचक तेरे दान तें भए कल्पतरु भूप&lt;br /&gt;
पर्यस्तापह्नुति, पर्यस्त जु गुन एक को और विषय आरोप।&lt;br /&gt;
होइ सुधाधर नाहिं यह वदन सुधाधर ओप&lt;br /&gt;
ये दोहे चंद्रालोक के इन श्लोकों की स्पष्ट छाया हैं,&lt;br /&gt;
अत्युक्तिरद्भुतातथ्य शौर्यौ दार्यादि वर्णनम्।&lt;br /&gt;
त्वयि दातारि राजेंद्र याचका: कल्पशाखिन:।&lt;br /&gt;
पर्य्यास्तापह्नुतिर्यत्रा धर्ममात्रां निषिधयते।&lt;br /&gt;
नायं सुधांशु: किं तर्हि सुधांशु: प्रेयसीमुखम्&amp;lt;/poem&amp;gt;&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
==टीकाएँ==&lt;br /&gt;
भाषा भूषण पर बाद में तीन टीकाएँ लिखी गईं -  &lt;br /&gt;
#'अलंकार रत्नाकर' नाम की टीका जिसे बंशीधर ने संवत 1792 में बनाया, &lt;br /&gt;
#दूसरी टीका प्रताप साही की और &lt;br /&gt;
#तीसरी गुलाब कवि की 'भूषणचंद्रिका'।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{प्रचार}}&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=आधार1|प्रारम्भिक=|माध्यमिक=|पूर्णता=|शोध=}}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==सम्बंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{मध्य काल}}&lt;br /&gt;
[[Category:मध्य काल]][[Category:शिक्षक]][[Category:इतिहास_कोश]][[Category:साहित्यकार]][[Category:साहित्य_कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&amp;diff=549167</id>
		<title>जसवंत सिंह</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&amp;diff=549167"/>
		<updated>2016-03-12T10:59:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: '{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=जसवंत सिंह|लेख का नाम=ज...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=जसवंत सिंह|लेख का नाम=जसवंत सिंह (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[ग्राम|गांव]]- जसोल, [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=[[पिता]]- ठाकुर सरदारा सिंह, [[माता]]- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=[[मेयो कॉलेज अजमेर|मेयो कॉलेज]], [[अजमेर]]&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया था।&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]], [[अटल बिहारी वाजपेयी]], [[लालकृष्ण आडवाणी]]&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=जसवंत सिंह ने भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Jaswant Singh'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के [[ग्राम|गांव]] जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। [[पिता]] का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और [[माता]] कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने [[मेयो कॉलेज अजमेर]] से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
==लेखन कार्य==&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब 'जिन्ना-इंडिया', 'पार्टिशन', 'इंडेपेंडेंस' पर खासा बवाल हुआ। [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]]-[[सरदार पटेल|पटेल]] की आलोचना और [[मुहम्मद अली जिन्ना|जिन्ना]] की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में वे पार्टी से [[बाड़मेर]] से टिकट भी प्राप्त नहीं कर पाए। उन्हें अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित कर दिया गया। चुनाव में उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=549166</id>
		<title>जसवंत सिंह (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=549166"/>
		<updated>2016-03-12T10:49:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्पी शब्द}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह]] - वरिष्ठ भारतीय राजनीतिज्ञ।&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह द्वितीय]] - विद्याप्रेमी राजा था।&lt;br /&gt;
# [[जसवंत सिंह (राजा)]] - मारवाड़ के प्रसिद्ध महाराज।&lt;br /&gt;
{{menu}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=13_%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%85%E0%A4%B2&amp;diff=549137</id>
		<title>13 अप्रॅल</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=13_%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%85%E0%A4%B2&amp;diff=549137"/>
		<updated>2016-03-11T11:29:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{कैलंडर}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[ग्रेगोरी कैलंडर]] के अनुसार 13 अप्रॅल [[वर्ष]] का 103 वाँ ([[लीप वर्ष]] में यह 104 वाँ) दिन है। साल में अभी और 262 दिन शेष हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==13 अप्रॅल की महत्त्वपूर्ण घटनाएँ==&lt;br /&gt;
* [[1919]] - &lt;br /&gt;
**[[जलियाँवाला बाग़|जालियाँवाला बाग़ हत्याकांड]]।  अँग्रेज़ और [[गोरखा]] सैनिकों द्वारा निहत्थी भीड़ पर की गई अंधाधुंध गोलीबारी में चार सौ लोग मारे गए।&lt;br /&gt;
**पेरिस में शान्ति सम्मेलन का उद्घाटन; &lt;br /&gt;
**बेनिटो मुसोलिनी द्वारा इटैलियन फ़ासिस्ट पार्टी की स्थापना। &lt;br /&gt;
* [[1994]] - [[नई दिल्ली]] में एस्केप का [[स्वर्ण जयंती]] सत्र सम्पन्न, विश्व भर के बच्चों के शोषण से संघर्ष हेतु 112 नोबेल पुरस्कार विजेताओं द्वारा 'चाइल्ड राइट वर्ल्डसाइट' संगठन का गठन। &lt;br /&gt;
* [[2001]] - विमान चालकों के लौटने के बाद [[ अमेरिका |संयुक्त राज्य अमेरिका]] का [[चीन]] के प्रति रुख़ सख्त। &lt;br /&gt;
* [[2002]] - शांति के प्रति एलटीटीई प्रमुख वी. प्रभाकरण की प्रतिबद्धता का संयुक्त राज्य अमेरिका ने स्वागत किया। &lt;br /&gt;
* [[2003]] - एल.टी.टी.ई. ने टोकियो सहायता सम्मेलन का बहिष्कार किया। &lt;br /&gt;
* [[2004]] - एन्टीगुआ में ब्रायन लारा ने इंग्लैंड के विरुद्ध खेलते हुए 400 रनों की ऐतिहासिक पारी खेली। &lt;br /&gt;
* [[2005]] - विश्वनाथन आनन्द चौथी बार 'विश्व शतरंज चैम्पियन' बने। &lt;br /&gt;
* [[2007]] - [[भारत]]-[[रूस]] कूटनीतिक सम्बन्ध के 60 वर्ष पूरे हुए। &lt;br /&gt;
* [[2008]] - &lt;br /&gt;
**[[उत्तर प्रदेश]] के नगर निगम के 18 हज़ार कर्मचारियों के लिए 50% मंहगाई भत्ते को वेतन में विलय करने को फ़ैसला किया। [[बिहार]] के मुख्यमंत्री नीतीश कुमार ने अपने मंत्रिमण्डल का विस्तार किया। &lt;br /&gt;
**चीन के लिपोनिंग प्रान्त के हुलुदाओ शहर में एक कोयले की खान में हुए विस्फोट में 14 खदान कर्मियों की मौत। &lt;br /&gt;
* [[2010]] -&lt;br /&gt;
**दुनिया के लगभग 50 देशों ने अगले चार सालों में संवेदनशील परमाणु सामग्री को पूरी तरह सुरक्षित बनाने के लक्ष्य का संकल्प लिया। [[रूस]] और [[अमेरिका]] ने 68 टन प्लूटोनियम को नष्ट करने के समझौते पर हस्ताक्षर किया।&lt;br /&gt;
**[[गृह मंत्रालय]] के राजभाषा विभाग ने कंप्यूटर पर [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] के प्रयोग को बढ़ावा देने के लिए इससे जुड़ी सभी समस्याओं का हल एक जगह उपलब्ध करवा दिया है। [[भारत]] के गृह राज्य मंत्री अजय माकन ने केंद्रीय हिन्दी प्रशिक्षण संस्थान द्वारा तैयार किए गए 'हिन्दी शब्द संसाधन' के इंटरनेट और पुस्तक दोनो संस्करण का लोकार्पण किया।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==13 अप्रॅल को जन्मे व्यक्ति==&lt;br /&gt;
*[[1898]] - [[चन्दूलाल शाह]] - [[हिन्दी]] फ़िल्मों के प्रसिद्ध निर्माता-निर्देशक और पटकथा लेखक।&lt;br /&gt;
*1813  - [[स्वाति तिरुनल]] - त्रावणकोर, [[केरल]] के महाराजा तथा दक्षिण भारतीय कर्नाटक संगीत परंपरा के सर्वोत्कृष्ट संगीतज्ञों में से एक।&lt;br /&gt;
* [[1940]] - [[नजमा हेपतुल्ला]] - प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ और लेखिका। &lt;br /&gt;
==13 अप्रॅल को हुए निधन==&lt;br /&gt;
* [[1963]] - [[बाबू गुलाबराय]] - [[भारत]] के प्रसिद्ध साहित्यकार, निबन्धकार और व्यंग्यकार।&lt;br /&gt;
* [[1973]] - [[बलराज साहनी]] - फ़िल्म अभिनेता।&lt;br /&gt;
==13 अप्रॅल के महत्त्वपूर्ण अवसर एवं उत्सव==&lt;br /&gt;
* रेल सप्ताह&lt;br /&gt;
* जलियांवाला बाग़ हत्याकांड स्मृति दिवस&lt;br /&gt;
* खालसा पंथ स्थापना दिवस&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
{{कैलंडर बाहरी कड़ियाँ}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{कैलंडर2}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=1940&amp;diff=549136</id>
		<title>1940</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=1940&amp;diff=549136"/>
		<updated>2016-03-11T11:28:16Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वर्ष}}&lt;br /&gt;
यह पन्ना [[ग्रेगोरी कलैण्डर]] के [[वर्ष]] [[ईसवी सन्]]  1940 का है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
जिसका समकालीन वर्ष (लगभग) [[विक्रमी संवत]] के अनुसार {{वर्ष विक्रमी}} है और [[राष्ट्रीय शाके]] के अनुसार {{वर्ष शाके}} है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1940 में घटी महत्त्वपूर्ण घटनाएँ==&lt;br /&gt;
* [[जर्मनी]] द्वारा डेनमार्क, नार्वे, हालैंड, बेल्जियम तथा लक्जेमबर्ग पर आक्रमण; डनकिर्क में [[ब्रिटेन]] की पराजय; पेरिस पर जर्मनी का अधिकार; [[रूस]] ने लिथुआनिया, लातबिया तथा एस्तोनिया पर कब्ज़ा किया; जर्मनी के समक्ष [[फ़्राँस]] का आत्मसमर्पण।&lt;br /&gt;
* [[20 फ़रवरी]] - इंग्लैंड में दक्षिण अफ़्रीका में नए निवेशों पर लगी पाबंदियाँ उठा लेने की घोषणा की।&lt;br /&gt;
* [[13 जून]] - [[जलियाँवाला बाग़]] हत्याकांड के समय [[पंजाब]] के [[गवर्नर-जनरल|गवर्नर]] रहे माइकल ओ डायर की हत्या कर उस हत्याकांड का बदला लेने वाले भारतीय [[ऊधमसिंह]] को [[लंदन]] में फाँसी दे दी गई। &lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1940 में जन्मे व्यक्ति==&lt;br /&gt;
* [[2 जनवरी]] - [[एस. आर. श्रीनिवास वर्द्धन]], भारतीय अमरीकी गणितज्ञ।&lt;br /&gt;
* [[6 जनवरी]] - [[नरेन्द्र कोहली]] - प्रसिद्ध लेखक।&lt;br /&gt;
* [[10 जनवरी]] - [[के. जे. येसुदास]] - भारतीय पार्श्व गायक और शास्त्रीय संगीतकार।&lt;br /&gt;
* [[13 अप्रैल]] - [[नजमा हेपतुल्ला]] - प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ और लेखिका। &lt;br /&gt;
* [[15 अप्रैल]] - [[सुल्तान ख़ान]] - [[भारत]] के प्रसिद्ध [[सारंगी वादक]] और शास्त्रीय गायक।&lt;br /&gt;
* [[31 अगस्त]] - [[शिवाजी सावंत]] - [[मराठी भाषा]] के प्रसिद्ध साहित्यकार।&lt;br /&gt;
* [[3 सितम्बर]] - [[प्यारेलाल]] -  [[हिंदी सिनेमा]] की प्रसिद्ध संगीतकार जोड़ी [[लक्ष्मीकांत]]-प्यारेलाल में से एक।&lt;br /&gt;
* [[24 अक्टूबर]] - [[कृष्णास्वामी कस्तूरीरंगन]] - [[भारत]] के प्रसिद्ध अंतरिक्ष वैज्ञानिक।&lt;br /&gt;
* [[2 नवम्बर]] - [[ममता कालिया]], साहित्यकार।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1940 में हुए निधन==&lt;br /&gt;
* [[1 जनवरी]] - [[पानुगंटि लक्ष्मी नरसिंग राव]]- प्रसिद्ध तेलुगु लेखक।&lt;br /&gt;
* [[28 दिसम्बर]] - [[सुन्दरलाल शर्मा]] - बहुमुखी प्रतिभा के धनी, सामाजिक क्रांति के अग्रदूत तथा [[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ़ राज्य]] में जन जागरणकर्ता थे।&lt;br /&gt;
==वर्ष ईसवी सन् 1940 के महत्त्वपूर्ण अवसर एवं उत्सव==&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
{{वर्ष बाहरी कड़ियाँ}}&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{वर्ष2}}&lt;br /&gt;
[[Category:1940]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Najma_Heptulla&amp;diff=549135</id>
		<title>Najma Heptulla</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Najma_Heptulla&amp;diff=549135"/>
		<updated>2016-03-11T11:23:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: नजमा हेपतुल्ला को अनुप्रेषित&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[नजमा हेपतुल्ला]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=549134</id>
		<title>नजमा हेपतुल्ला</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=549134"/>
		<updated>2016-03-11T11:19:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Najma-Heptullah.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[13 अप्रैल]], [[1940]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=अकबर अली ए. हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|संतान=तीन बेटियाँ&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखिका&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और '[[भारतीय जनता पार्टी]]'(वर्तमान)&lt;br /&gt;
|पद=कैबिनेट मंत्री (अल्पसंख्यक मंत्रालय)&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=एमएससी, हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]], [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]], [[सोनिया गाँधी|श्रीमती सोनिया गाँधी]]&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=राजनीतिज्ञ होने के साथ-साथ वे लेखिका भी हैं। उन्होंने 'एड्स: ऐप्रोचेज टु प्रिवैंशन' नाम की किताब भी लिखी है।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''डॉ. नजमा हेपतुल्ला''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Najma Heptulla'', जन्म- [[13 अप्रैल]], [[1940]], [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]) सौम्य, मृदुल एवं प्रभावशाली व्यक्तित्व वाली प्रसिद्ध महिला राजनीतिज्ञ हैं। वे भारतीय राजनीति में उन चंद महिला राजनीतिज्ञों में से एक हैं, जिन्होंने अपनी योग्यता के बल पर अपना एक मुकाम बनाया है। 74 वर्षीय नजमा हेपतुल्ला, [[नरेन्द्र मोदी|प्रधानमंत्री मोदी]] के मंत्रिमंडल में सबसे अधिक उम्र की और एकमात्र [[मुसलमान|मुस्लिम]] महिला सदस्या हैं। उन्हें अल्पसंख्यक मामलों का मंत्री बनाया गया है।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला का जन्म 13 अप्रैल 1940 को मध्यप्रदेश के भोपाल में हुआ था। डॉ. हेपतुल्ला को राजनीति बिरासत में मिली है। रिश्ते में [[मौलाना अबुल कलाम आज़ाद]] की नातिन हेपतुल्ला ने एमएससी करने के बाद हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी प्राप्त की, पर राजनीति में दिलचस्पी के कारण वह [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] से जुड़ी रहीं और जमीनी स्तर पर काम करती रहीं।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
मुंबई प्रदेश कांग्रेस कमेटी की महासचिव और उपाध्यक्ष रहीं हेपतुल्ला [[1980]] से [[राज्यसभा]] की सदस्य हैं। वह [[1985]] से [[1986]] तथा [[1988]] से [[जुलाई]] [[2007]] तक राज्यसभा की उपसभापति रहीं इस दौरान उन्होंने सदन की कार्यवाही का कुशल संचालन किया और वह सत्तापक्ष तथा विपक्ष में भी लोकप्रिय बनी रहीं। लेकिन [[सोनिया गाँधी|श्रीमती सोनिया गाँधी]] से उनके रिश्तों में आई खटास के बाद वह [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] में शामिल हो गई। इस समय वह राज्यसभा में भाजपा की [[सांसद]] हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद की अध्यक्ष भी रहीं। [[2002]] में उन्हें [[उपराष्ट्रपति]] पद के लिए कांग्रेस का उम्मीदवार बनाए जाने की भी चर्चा चली, पर वह उम्मीदवार नहीं बनाई गईं। उसके बाद वह कांग्रेस के भीतर असंतुष्ट रहने लगी और धीरे-धीरे राजग के निकट आने लगीं। [[2004]] के [[लोकसभा चुनाव]] में उन्होंने भाजपा का दामन पकड़ लिया। वे जुलाई 2004 में दोबारा राज्यसभा के लिए भाजपा की टिकट पर चुनी गईं। वे भाजपा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी बनाई गईं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
राजनीतिक गलियारों में यह कहा जाता रहा है कि अगर डॉ. हेपतुल्ला कांग्रेस में होती तो वे अपनी योग्यता के आधार पर उपराष्ट्रपति पद के लिए स्वाभाविक उम्मीदवार होती। भाजपा में शामिल होने के बाद यह भी माना जाने लगा था कि उपराष्ट्रपति पद के लिए वही पार्टी की स्वाभाविक प्रत्याशी होंगी।&lt;br /&gt;
==लेखन कार्य==&lt;br /&gt;
राजनीतिज्ञ होने के साथ-साथ वे लेखिका भी हैं। उन्होंने 'एड्स: ऐप्रोचेज टु प्रिवैंशन' नाम की किताब भी लिखी है। इसके अलावा भी वे कई तरह के विषयों पर लिखती रही हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*नजमा के पति अकबर अली ए. हेपतुल्ला का निधन हो चुका है, उनकी 3 बेटियां हैं, जो [[अमेरिका]] में हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/national-hindi-news/%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B0-107072200094_1.htm नजमा हेपतुल्ला का राजनीतिक सफर]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{नरेन्द्र मोदी का मंत्रिमण्डल}}&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखिका]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:कैबिनेट मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549133</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=549133"/>
		<updated>2016-03-11T11:15:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[ग्राम|गांव]]- जसोल, [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=[[पिता]]- ठाकुर सरदारा सिंह, [[माता]]- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=[[मेयो कॉलेज अजमेर|मेयो कॉलेज]], [[अजमेर]]&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया था।&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]], [[अटल बिहारी वाजपेयी]], [[लालकृष्ण आडवाणी]]&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=जसवंत सिंह ने भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Jaswant Singh'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के [[ग्राम|गांव]] जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। [[पिता]] का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और [[माता]] कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने [[मेयो कॉलेज अजमेर]] से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
==लेखन कार्य==&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब 'जिन्ना-इंडिया', 'पार्टिशन', 'इंडेपेंडेंस' पर खासा बवाल हुआ। [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]]-[[सरदार पटेल|पटेल]] की आलोचना और [[मुहम्मद अली जिन्ना|जिन्ना]] की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में वे पार्टी से [[बाड़मेर]] से टिकट भी प्राप्त नहीं कर पाए। उन्हें अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित कर दिया था। उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548985</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548985"/>
		<updated>2016-03-08T13:10:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=पिता- ठाकुर सरदारा सिंह, माता- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Jaswant Singh'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के गांव जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। पिता का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और माता कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने मेयो कॉलेज अजमेर से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में वे भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
;लेखन कार्य&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब जिन्ना-इंडिया, पार्टिशन, इंडेपेंडेंस पर खासा बवाल हुआ। [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]]-[[सरदार पटेल|पटेल]] की आलोचना और [[मुहम्मद अली जिन्ना|जिन्ना]] की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। भले ही वह पार्टी में वापसी करने में सफल रहे पर पार्टी में उन्हें नेपथ्य में धकेल दिया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
यहां तक की [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में उन्हें पार्टी ने [[बाड़मेर]] से सांसद का टिकट भी नहीं दिया। इतना ही नहीं अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित भी कर दिया गया। मोदी लहर के कारण उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548975</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548975"/>
		<updated>2016-03-08T09:53:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=पिता- ठाकुर सरदारा सिंह, माता- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Jaswant Singh'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के गांव जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। पिता का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और माता कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने मेयो कॉलेज अजमेर से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में वे भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब जिन्ना-इंडिया, पार्टिशन, इंडेपेंडेंस पर खासा बवाल हुआ। [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]]-[[सरदार पटेल|पटेल]] की आलोचना और [[मुहम्मद अली जिन्ना|जिन्ना]] की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। भले ही वह पार्टी में वापसी करने में सफल रहे पर पार्टी में उन्हें नेपथ्य में धकेल दिया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
यहां तक की [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में उन्हें पार्टी ने [[बाड़मेर]] से सांसद का टिकट भी नहीं दिया। इतना ही नहीं अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित भी कर दिया गया। मोदी लहर के कारण उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548974</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548974"/>
		<updated>2016-03-08T09:06:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=पिता- ठाकुर सरदारा सिंह, माता- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Jaswant Singh'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के गांव जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। पिता का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और माता कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने मेयो कॉलेज अजमेर से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में वे भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब जिन्ना-इंडिया, पार्टिशन, इंडेपेंडेंस पर खासा बवाल हुआ। नेहरू-पटेल की आलोचना और जिन्ना की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। भले ही वह पार्टी में वापसी करने में सफल रहे पर पार्टी में उन्हें नेपथ्य में धकेल दिया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
यहां तक की [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में उन्हें पार्टी ने [[बाड़मेर]] से सांसद का टिकट भी नहीं दिया। इतना ही नहीं अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित भी कर दिया गया। मोदी लहर के कारण उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548972</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548972"/>
		<updated>2016-03-08T08:07:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Jaswant-Singh.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=जसवंत सिंह&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[3 जनवरी]], [[1938]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=पिता- ठाकुर सरदारा सिंह, माता- कुंवर बाई सा&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखक&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=पूर्व केन्द्रीय मंत्री&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बीए, बीएससी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''जसवंत सिंह''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Najma Heptulla'', जन्म- [[3 जनवरी]], [[1938]], [[बाड़मेर]], [[राजस्थान]]) एक वरिष्ठ भारतीय राजनेता हैं। वे अपनी नम्रता और नैतिकता के लिए जाने जाते है। वे उन गिने-चुने नेताओं में से हैं, जिन्हें [[भारत]] के रक्षा मंत्री, वित्तमंत्री और विदेशमंत्री बनने का अवसर मिला।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
पूर्व केन्द्रीय मंत्री जसवंत सिंह का जन्म [[3 जनवरी]] [[1938]] को राजस्थान के बाड़मेर जिले के गांव जसोल में [[राजपूत]] परिवार में हुआ। पिता का नाम ठाकुर सरदारा सिंह और माता कुंवर बाई सा थीं। उन्होंने मेयो कॉलेज अजमेर से बीए, बीएससी करने के अलावा भारतीय सैन्य अकादमी [[देहरादून]] और खड़गवासला से भी सैन्य प्रशिक्षण लिया। वे पंद्रह वर्ष की उम्र में [[भारतीय सेना]] में शामिल हो गए। [[जोधपुर]] के पूर्व महाराजा गजसिंह के करीबी जसवंत सिंह [[1960]] के दशक में वे भारतीय सेना में अधिकारी थे।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
जसवंत सिंह [[1980]] में पहली बार [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए। [[1996]] में उन्हें [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की सरकार में वित्तमंत्री चुना गया। हालांकि वह 15 दिन ही वित्तमंत्री रहे और फिर वाजपेयी सरकार गिर गई। दो साल बाद [[1998]] में दोबारा वाजपेयी की सरकार बनने पर उन्हें विदेशमंत्री बनाया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
विदेशमंत्री के रूप में उन्होंने [[भारत]]-[[पाकिस्तान]] संबंधों को सुधारने का भरसक प्रयास किया। [[2000]] में उन्होंने भारत के रक्षामंत्री का कार्यभार भी संभाला। [[2001]] में उन्हें सर्वश्रेष्ठ [[सांसद]] का सम्मान भी मिला। फिर साल [[2002]] में [[यशवंत सिन्हा]] के स्थान पर उन्हें वित्तमंत्री बनाया गया और [[मई]] [[2004]] तक उन्होंने वित्तमंत्री के रूप में कार्य किया।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2009]] को भारत विभाजन पर उनकी किताब जिन्ना-इंडिया, पार्टिशन, इंडेपेंडेंस पर खासा बवाल हुआ। नेहरू-पटेल की आलोचना और जिन्ना की प्रशंसा के लिए उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] से निकाल दिया गया। कुछ दिनों बाद [[लालकृष्ण आडवाणी]] के प्रयासों से पार्टी में उनकी सम्मानजनक वापसी भी हो गई। भले ही वह पार्टी में वापसी करने में सफल रहे पर पार्टी में उन्हें नेपथ्य में धकेल दिया गया। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
यहां तक की [[2014]] में हुए [[लोकसभा चुनाव|लोकसभा चुनावों]] में उन्हें पार्टी ने [[बाड़मेर]] से सांसद का टिकट भी नहीं दिया। इतना ही नहीं अनुशासनहीनता का आरोप लगाते हुए एक बार फिर छह साल के लिए पार्टी से ‍निष्काषित भी कर दिया गया। मोदी लहर के कारण उन्हें कर्नल सोनाराम के हाथों हार का सामना करना पड़ा।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/famous-personalities-profile/%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-114080800056_1.htm जसवंत सिंह : प्रोफाइल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पंद्रहवीं लोकसभा सांसद}}{{लोकसभा सांसद}}&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा]]&lt;br /&gt;
[[Category:लोकसभा_सांसद]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखक]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:पंद्रहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:भारत के वित्त मंत्री]][[Category:भारत के रक्षा मंत्री]][[Category:भारत के विदेश मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jaswant-Singh.jpg&amp;diff=548969</id>
		<title>चित्र:Jaswant-Singh.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jaswant-Singh.jpg&amp;diff=548969"/>
		<updated>2016-03-08T07:31:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{चित्र सूचना&lt;br /&gt;
|विवरण=[[जसवंत सिंह]]&amp;lt;br /&amp;gt;Jaswant-Singh&lt;br /&gt;
|चित्रांकन=&lt;br /&gt;
|दिनांक=&lt;br /&gt;
|स्रोत=&lt;br /&gt;
|प्रयोग अनुमति=&lt;br /&gt;
|चित्रकार=&lt;br /&gt;
|उपलब्ध=[http://www.thehindu.com/news/national/jaswant-singh-suffers-head-injury-admitted-to-hospital/article6294694.ece THE HINDU]&lt;br /&gt;
|प्राप्ति स्थान=&lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|संग्रहालय क्रम संख्या=&lt;br /&gt;
|आभार=&lt;br /&gt;
|आकार=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=[[जसवंत सिंह]] [[भारत]] के एक वरिष्ठ राजनीतिज्ञ हैं।&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Nil}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jaswant-Singh.jpg&amp;diff=548968</id>
		<title>चित्र:Jaswant-Singh.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jaswant-Singh.jpg&amp;diff=548968"/>
		<updated>2016-03-08T07:26:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=548967</id>
		<title>नजमा हेपतुल्ला</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=548967"/>
		<updated>2016-03-08T07:15:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Najma-Heptullah.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[13 अप्रैल]], [[1940]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=अकबर अली ए. हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|संतान=तीन बेटियाँ&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखिका&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और '[[भारतीय जनता पार्टी]]'(वर्तमान)&lt;br /&gt;
|पद=कैबिनेट मंत्री (अल्पसंख्यक मंत्रालय)&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=एमएससी, हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''डॉ. नजमा हेपतुल्ला''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Najma Heptulla'', जन्म- [[13 अप्रैल]], [[1940]], [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]) सौम्य, मृदुल एवं प्रभावशाली व्यक्तित्व वाली प्रसिद्ध महिला राजनीतिज्ञ हैं। वे भारतीय राजनीति में उन चंद महिला राजनीतिज्ञों में से एक हैं, जिन्होंने अपनी योग्यता के बल पर अपना एक मुकाम बनाया है। 74 वर्षीय नजमा हेपतुल्ला, [[नरेन्द्र मोदी|प्रधानमंत्री मोदी]] के मंत्रिमंडल में सबसे अधिक उम्र की और एकमात्र [[मुसलमान|मुस्लिम]] महिला सदस्या हैं। उन्हें अल्पसंख्यक मामलों का मंत्री बनाया गया है।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला का जन्म 13 अप्रैल 1940 को मध्यप्रदेश के भोपाल में हुआ था। डॉ. हेपतुल्ला को राजनीति बिरासत में मिली है। रिश्ते में [[मौलाना अबुल कलाम आज़ाद]] की नातिन हेपतुल्ला ने एमएससी करने के बाद हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी प्राप्त की, पर राजनीति में दिलचस्पी के कारण वह [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] से जुड़ी रहीं और जमीनी स्तर पर काम करती रहीं।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
मुंबई प्रदेश कांग्रेस कमेटी की महासचिव और उपाध्यक्ष रहीं हेपतुल्ला [[1980]] से [[राज्यसभा]] की सदस्य हैं। वह [[1985]] से [[1986]] तथा [[1988]] से [[जुलाई]] [[2007]] तक राज्यसभा की उपसभापति रहीं इस दौरान उन्होंने सदन की कार्यवाही का कुशल संचालन किया और वह सत्तापक्ष तथा विपक्ष में भी लोकप्रिय बनी रहीं। लेकिन [[सोनिया गाँधी|श्रीमती सोनिया गाँधी]] से उनके रिश्तों में आई खटास के बाद वह [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] में शामिल हो गई। इस समय वह राज्यसभा में भाजपा की [[सांसद]] हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद की अध्यक्ष भी रहीं। [[2002]] में उन्हें [[उपराष्ट्रपति]] पद के लिए कांग्रेस का उम्मीदवार बनाए जाने की भी चर्चा चली, पर वह उम्मीदवार नहीं बनाई गईं। उसके बाद वह कांग्रेस के भीतर असंतुष्ट रहने लगी और धीरे-धीरे राजग के निकट आने लगीं। [[2004]] के [[लोकसभा चुनाव]] में उन्होंने भाजपा का दामन पकड़ लिया। वे जुलाई 2004 में दोबारा राज्यसभा के लिए भाजपा की टिकट पर चुनी गईं। वे भाजपा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी बनाई गईं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
राजनीतिक गलियारों में यह कहा जाता रहा है कि अगर डॉ. हेपतुल्ला कांग्रेस में होती तो वे अपनी योग्यता के आधार पर उपराष्ट्रपति पद के लिए स्वाभाविक उम्मीदवार होती। भाजपा में शामिल होने के बाद यह भी माना जाने लगा था कि उपराष्ट्रपति पद के लिए वही पार्टी की स्वाभाविक प्रत्याशी होंगी।&lt;br /&gt;
==लेखन कार्य==&lt;br /&gt;
राजनीतिज्ञ होने के साथ-साथ वे लेखिका भी हैं। उन्होंने 'एड्स: ऐप्रोचेज टु प्रिवैंशन' नाम की किताब भी लिखी है। इसके अलावा भी वे कई तरह के विषयों पर लिखती रही हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*नजमा के पति अकबर अली ए. हेपतुल्ला का निधन हो चुका है, उनकी 3 बेटियां हैं, जो [[अमेरिका]] में हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/national-hindi-news/%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B0-107072200094_1.htm नजमा हेपतुल्ला का राजनीतिक सफर]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{नरेन्द्र मोदी का मंत्रिमण्डल}}&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखिका]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:कैबिनेट मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=548966</id>
		<title>नजमा हेपतुल्ला</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE&amp;diff=548966"/>
		<updated>2016-03-08T07:13:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: '{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ |चित्र=Najma-Heptullah.jpg |चित्र का ना...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Najma-Heptullah.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[13 अप्रैल]], [[1940]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=अकबर अली ए. हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|संतान=तीन बेटियाँ&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखिका&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और '[[भारतीय जनता पार्टी]]'(वर्तमान)&lt;br /&gt;
|पद=कैबिनेट मंत्री (अल्पसंख्यक मंत्रालय)&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=एमएससी, हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''डॉ. नजमा हेपतुल्ला''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Najma Heptulla'', जन्म- [[13 अप्रैल]], [[1940]], [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]) सौम्य, मृदुल एवं प्रभावशाली व्यक्तित्व वाली प्रसिद्ध महिला राजनीतिज्ञ हैं। वे भारतीय राजनीति में उन चंद महिला राजनीतिज्ञों में से एक हैं, जिन्होंने अपनी योग्यता के बल पर अपना एक मुकाम बनाया है। 74 वर्षीय नजमा हेपतुल्ला, [[नरेन्द्र मोदी|प्रधानमंत्री मोदी]] के मंत्रिमंडल में सबसे अधिक उम्र की और एकमात्र [[मुसलमान|मुस्लिम]] महिला सदस्या हैं। उन्हें अल्पसंख्यक मामलों का मंत्री बनाया गया है।&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला का जन्म 13 अप्रैल 1940 को मध्यप्रदेश के भोपाल में हुआ था। डॉ. हेपतुल्ला को राजनीति बिरासत में मिली है। रिश्ते में [[मौलाना अबुल कलाम आज़ाद]] की नातिन हेपतुल्ला ने एमएससी करने के बाद हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी प्राप्त की, पर राजनीति में दिलचस्पी के कारण वह [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] से जुड़ी रहीं और जमीनी स्तर पर काम करती रहीं।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
मुंबई प्रदेश कांग्रेस कमेटी की महासचिव और उपाध्यक्ष रहीं हेपतुल्ला [[1980]] से [[राज्यसभा]] की सदस्य हैं। वह [[1985]] से [[1986]] तथा [[1988]] से [[जुलाई]] [[2007]] तक राज्यसभा की उपसभापति रहीं इस दौरान उन्होंने सदन की कार्यवाही का कुशल संचालन किया और वह सत्तापक्ष तथा विपक्ष में भी लोकप्रिय बनी रहीं। लेकिन [[सोनिया गाँधी|श्रीमती सोनिया गाँधी]] से उनके रिश्तों में आई खटास के बाद वह [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] में शामिल हो गई। इस समय वह राज्यसभा में भाजपा की [[सांसद]] हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
डॉ. हेपतुल्ला भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद की अध्यक्ष भी रहीं। [[2002]] में उन्हें [[उपराष्ट्रपति]] पद के लिए कांग्रेस का उम्मीदवार बनाए जाने की भी चर्चा चली, पर वह उम्मीदवार नहीं बनाई गईं। उसके बाद वह कांग्रेस के भीतर असंतुष्ट रहने लगी और धीरे-धीरे राजग के निकट आने लगीं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004]] के [[लोकसभा चुनाव]] में उन्होंने भाजपा का दामन पकड़ लिया। वे जुलाई 2004 में दोबारा राज्यसभा के लिए भाजपा की टिकट पर चुनी गईं। वे भाजपा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी बनाई गईं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
राजनीतिक गलियारों में यह कहा जाता रहा है कि अगर डॉ. हेपतुल्ला कांग्रेस में होती तो वे अपनी योग्यता के आधार पर उपराष्ट्रपति पद के लिए स्वाभाविक उम्मीदवार होती। भाजपा में शामिल होने के बाद यह भी माना जाने लगा था कि उपराष्ट्रपति पद के लिए वही पार्टी की स्वाभाविक प्रत्याशी होंगी।&lt;br /&gt;
==लेखन कार्य==&lt;br /&gt;
राजनीतिज्ञ होने के साथ-साथ वे लेखिका भी हैं। उन्होंने 'एड्स: ऐप्रोचेज टु प्रिवैंशन' नाम की किताब भी लिखी है। इसके अलावा भी वे कई तरह के विषयों पर लिखती रही हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*नजमा के पति अकबर अली ए. हेपतुल्ला का निधन हो चुका है, उनकी 3 बेटियां हैं, जो [[अमेरिका]] में हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://hindi.webdunia.com/national-hindi-news/%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B0-107072200094_1.htm नजमा हेपतुल्ला का राजनीतिक सफर]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{नरेन्द्र मोदी का मंत्रिमण्डल}}&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:लेखिका]]&lt;br /&gt;
[[Category:चरित कोश]][[Category:कैबिनेट मंत्री]][[Category:जीवनी साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548956</id>
		<title>प्रयोग:सिद्धार्थ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97:%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;diff=548956"/>
		<updated>2016-03-06T10:48:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Najma-Heptullah.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=नजमा हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[13 अप्रैल]], [[1940]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=अकबर अली ए. हेपतुल्ला&lt;br /&gt;
|संतान=तीन बेटियाँ&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ और लेखिका&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और '[[भारतीय जनता पार्टी]]'(वर्तमान)&lt;br /&gt;
|पद=वर्तमान- कैबिनेट मंत्री (अल्पसंख्यक मंत्रालय)&lt;br /&gt;
|भाषा=[[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=एमएससी, हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''डॉ. नजमा हेपतुल्ला''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Najma Heptulla'', जन्म- [[13 अप्रैल]], [[1940]], [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]]) सौम्य, मृदुल एवं प्रभावशाली व्यक्तित्व वाली डॉ. हेपतुल्ला भारतीय राजनीति में उन चंद महिला राजनीतिज्ञों में से हैं जिन्होंने योग्यता के बल पर अपना एक मुकाम बनाया है। 74 वर्षीय नजमा हेपतुल्ला, मोदी मंत्रिमंडल में सब से अधिक उम्र की और एकमात्र मुस्लिम महिला सदस्या हैं, उन्हें अल्पसंख्यक मामलों का मंत्री बनाया गया है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==जन्म तथा शिक्षा==&lt;br /&gt;
13 अप्रैल 1940 को मध्यप्रदेश के भोपाल मे जन्मी डॉ. हेपतुल्ला को राजनीति बिरासत में मिली है। रिश्ते में मौलाना अबुल कलाम आजाद की नातिन हेपतुल्ला ने एमएससी करने के बाद हृदय रोग विज्ञान में पीएचडी प्राप्त की पर राजनीति में दिलचस्पी के कारण वह भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस से जुड़ी रहीं और जमीनी स्तर पर काम करती रहीं।&lt;br /&gt;
==राजनैतिक जीवन==&lt;br /&gt;
मुंबई प्रदेश कांग्रेस कमेटी की महासचिव और उपाध्यक्ष रहीं हेपतुल्ला 1980 से राज्यसभा की सदस्य हैं। वह 1985 से 1986 तथा 1988 से जुलाई 2007 तक राज्यसभा की उपसभापति रहीं इस दौरान उन्होंने सदन की कार्यवाही का कुशल संचालन किया और वह सत्तापक्ष तथा विपक्ष में भी लोकप्रिय बनी रहीं। लेकिन श्रीमती सोनिया गाँधी से उनके रिश्तों में आई खटास के बाद वह भाजपा में शामिल हो गई। इस समय वह राज्यसभा में भाजपा की सांसद है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
तीन बेटियों की माँ और सफल वैवाहिक जीवन बिता रही डॉ. हेपतुल्ला भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद की अध्यक्ष भी रहीं। सन 2002 में उन्हें उपराष्ट्रपति पद के लिए कांग्रेस का उम्मीदवार बनाए जाने की भी चर्चा चली, पर वह उम्मीदवार नहीं बनाई गईं। उसके बाद वह कांग्रेस के भीतर असंतुष्ट रहने लगी और धीरे-धीरे राजग के निकट आने लगीं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
सन 2004 के लोकसभा चुनाव में उन्होंने भाजपा का दामन पकड़ लिया। वे जुलाई 2004 में दोबारा राज्यसभा के लिए भाजपा की टिकट पर चुनी गईं। वे भाजपा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी बनाई गईं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
राजनीतिक गलियारों में यह कहा जाता रहा है कि अगर डॉ. हेपतुल्ला कांग्रेस में होती तो वे अपनी योग्यता के आधार पर उपराष्ट्रपति पद के लिए स्वाभाविक उम्मीदवार होती। भाजपा में शामिल होने के बाद यह भी माना जाने लगा था कि उपराष्ट्रपति पद के लिए वही पार्टी की स्वाभाविक प्रत्याशी होंगी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
74 वर्षीय नजमा हेपतुल्ला, मोदी मंत्रिमंडल में सब से अधिक उम्र की और एकमात्र मुस्लिम महिला सदस्या हैं, उन्हें अल्पसंख्यक मामलों का मंत्री बनाया गया है। नजमा हेपतुल्ला ने मुंबई प्रदेश कांग्रेस कमेटी की महासचिव के तौर पर अपना राष्ट्रीय जीवन शुरू किया. बाद में उपाध्यक्ष का दायित्व भी निभाया. वे 1985 से 1986  और 1988 से 2007 तक राज्यसभा की उपसभापति भी रहीं. इस दौरान उन्होंने सदन की कार्यवाही का कुशल संचालन किया और सत्ता पक्ष तथा विपक्ष में भी लोकप्रिय बनीं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
13 अप्रैल 1940 को मध्य प्रदेश के भोपाल में जन्मीं डा. हेपतुल्ला को राजनीति विरासत में मिली है. रिश्ते में मोहम्मद अबुल कलाम आजाद की नातिन, नजमा ने एम.एससी. करने के बाद यूनिवर्सिटी औफ डेनवर से हृदय रोग विज्ञान में पी.एचडी. प्राप्त की पर राजनीति में दिलचस्पी के कारण वे इसी में सक्रिय हो गईं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
राजनीतिज्ञ होने के साथ-साथ वे लेखिका भी हैं. उन्होंने ‘एड्स: ऐप्रोचेज टु प्रिवैंशन’ नाम की किताब भी लिखी है. इस के अलावा भी वे कई तरह के विषयों पर लिखती रही हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
नजमा के पति अकबर अली ए. हेपतुल्ला का निधन हो चुका है. उनकी 3 बेटियां हैं, जो अमेरिका में हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{नरेन्द्र मोदी का मंत्रिमण्डल}}&lt;br /&gt;
[[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनीति कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:गणराज्य संरचना कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:कैबिनेट मंत्री]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Najma-Heptullah.jpg&amp;diff=548955</id>
		<title>चित्र:Najma-Heptullah.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Najma-Heptullah.jpg&amp;diff=548955"/>
		<updated>2016-03-06T10:28:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{चित्र सूचना&lt;br /&gt;
|विवरण=[[नजमा हेपतुल्ला]]&amp;lt;br /&amp;gt;Najma-Heptullah&lt;br /&gt;
|चित्रांकन=&lt;br /&gt;
|दिनांक=&lt;br /&gt;
|स्रोत=&lt;br /&gt;
|प्रयोग अनुमति=&lt;br /&gt;
|चित्रकार=&lt;br /&gt;
|उपलब्ध=[http://www.palpalindia.com/2014/12/09/delhi-BJP-leader-Minister-Najma-Heptullah-Governor-modi-cabinet-sarkar-news-hindi-india-80470.html पल-पल इंडिया]&lt;br /&gt;
|प्राप्ति स्थान=&lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|संग्रहालय क्रम संख्या=&lt;br /&gt;
|आभार=&lt;br /&gt;
|आकार=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=[[नजमा हेपतुल्ला]] [[भारत]] की महिला राजनीतिज्ञों में से एक हैं।&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Nil}}&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Najma-Heptullah.jpg&amp;diff=548954</id>
		<title>चित्र:Najma-Heptullah.jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Najma-Heptullah.jpg&amp;diff=548954"/>
		<updated>2016-03-06T10:23:24Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AA&amp;diff=548903</id>
		<title>शाप</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AA&amp;diff=548903"/>
		<updated>2016-03-05T10:12:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''शाप''' का अभिप्राय क्रोधपूर्वक किसी के अनिष्ट का उदघोष करना कहलाता है। विशेषकर [[ऋषि]], [[मुनि (तपस्वी)|मुनि]], तपस्वी आदि के अनिष्ट शब्दों को शाप कहते हैं। किसी महान नैतिक अपराध के हो जाने पर शाप दिया जाता था। इसके अनेक उदाहरण प्राचीन साहित्य में उपलब्ध हैं। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[हिंदू धर्म]] [[ग्रंथ|ग्रंथों]] में ऋषियों द्वारा श्राप देने के अनेक प्रसंग मिलते हैं। ऋषियों के श्राप से तो पराक्रमी राजा भी घबराते थे। श्राप के कारण भगवान को भी दु:ख भोगने पड़े और मनुष्य रूप में जन्म लेना पड़ा। यहां तक की दूसरों के बुरे कर्मों का हिसाब रखने वाले [[यमराज]] भी श्राप से नहीं बच पाए। [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्ण]] के परिवार का अंत भी [[गांधारी]] के श्राप के कारण हुआ था। [[रामायण]], [[महाभारत]], [[शिवपुराण]], [[श्रीमद्भागवत]] आदि कई ग्रंथों में श्राप देने के अनेक प्रसंग मिलते हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[गौतम]] ने पतिव्रत भंग के कारण अपनी पत्नी [[अहल्या]] को शाप दिया था कि वह शिला हो जाये। &lt;br /&gt;
*[[दुर्वासा]] ऋषि अपने क्रोधी स्वभाव के कारण शाप देने के लिए प्रसिद्ध थे।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
;ऋषि किंदम ने क्यों दिया पाण्डु को श्राप?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[पाण्डु|राजा पाण्डु]] एक बार वन में घूम रहे थे। तभी उन्हें हिरनों का एक जोड़ा दिखाई दिया। पाण्डु ने निशाना साधकर उन पर पांच [[बाण]] मारे, जिससे हिरन घायल हो गए। वास्तव में वह हिरन [[किंदम|ऋषि किंदम]] नामक एक ऋषि थे जो अपनी पत्नी के साथ विहार कर रहे थे। तब किंदम ऋषि ने अपने वास्तविक स्वरूप में आकर पाण्डु को श्राप दिया कि तुमने अकारण मुझ पर और मेरी तपस्नी पत्नी पर बाण चलाए हैं जब हम विहार कर रहे थे। अब तुम जब भी अपनी पत्नी के साथ सहवास करोगे तो उसी समय तुम्हारी मृत्यु हो जाएगी तथा वह पत्नी तुम्हारे साथ सती हो जाएगी।&lt;br /&gt;
इतना कहकर किंदम ऋषि ने अपनी पत्नी के साथ प्राण त्याग दिए। ऋषि की मृत्यु होने पर पाण्डु को बहुत दु:ख हुआ। ऋषि की मृत्यु का प्रायश्चित करने के उद्देश्य से पाण्डु ने सन्यास लेने का विचार किया। जब [[कुंती]] व [[माद्री]] को यह पता चला तो उन्होंने पाण्डु को समझाया कि वानप्रस्थाश्रम में रहते हुए भी आप प्रायश्चित कर सकते हैं। पाण्डु को यह सुझाव ठीक लगा और उन्होंने वन में रहते हुए ही तपस्या करने का निश्चय किया। पाण्डु ने [[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]] के माध्यम से यह संदेश [[हस्तिनापुर]] भी भेजा। यह सुनकर हस्तिनापुरवासियों को बड़ा दु:ख हुआ। तब [[भीष्म]] ने [[धृतराष्ट्र]] को राजा बना दिया। उधर पाण्डु अपनी पत्नियों के साथ [[गंधमादन पर्वत]] पर जाकर ऋषिमुनियों के साथ साधना करने लगे।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://balmuskan.blogspot.in/2010/12/blog-post_3393.html|title=ऋषि किंदम ने क्यों दिया पाण्डु को श्राप?|accessmonthday=5 मार्च|accessyear=2016|last= |first= |authorlink= |format= |publisher=balmuskan.blogspot|language=हिन्दी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
;माण्डव्य ऋषि का यमराज को श्राप&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
महाभारत के अनुसार, माण्डव्य नाम के एक [[ऋषि]] थे। राजा ने भूलवश उन्हें चोरी का दोषी मानकर सूली पर चढ़ाने की सजा दी। सूली पर कुछ दिनों तक चढ़े रहने के बाद भी जब उनके प्राण नहीं निकले, तो राजा को अपनी गलती का अहसास हुआ और उन्होंने ऋषि माण्डव्य से क्षमा मांगकर उन्हें छोड़ दिया।&lt;br /&gt;
तब ऋषि [[यमराज]] के पास पहुंचे और उनसे पूछा कि मैंने अपने जीवन में ऐसा कौन-सा अपराध किया था कि मुझे इस प्रकार झूठे आरोप की सजा मिली। तब यमराज ने बताया कि जब आप 12 वर्ष के थे, तब आपने एक फतींगे की पूंछ में सींक चुभाई थी, उसी के फलस्वरूप आपको यह कष्ट सहना पड़ा।&lt;br /&gt;
तब ऋषि माण्डव्य ने यमराज से कहा कि 12 वर्ष की उम्र में किसी को भी धर्म-अधर्म का ज्ञान नहीं होता। तुमने छोटे अपराध का बड़ा दण्ड दिया है। इसलिए मैं तुम्हें श्राप देता हूं कि तुम्हें शुद्र योनि में एक दासी पुत्र के रूप में जन्म लेना पड़ेगा। ऋषि माण्डव्य के इसी श्राप के कारण यमराज ने [[विदुर|महात्मा विदुर]] के रूप में जन्म लिया।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
;[[कद्रू]] का अपने पुत्रों को श्राप&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
महाभारत के अनुसार, [[कश्यप|ऋषि कश्यप]] की कद्रू व [[विनता]] नाम की दो पत्नियां थीं। कद्रू सर्पों की माता थी व विनता गरुड़ की। एक बार कद्रू व विनता ने एक सफेद रंग का घोड़ा देखा और शर्त लगाई। विनता ने कहा कि ये घोड़ा पूरी तरह सफेद है और कद्रू ने कहा कि घोड़ा तो सफेद हैं, लेकिन इसकी पूंछ काली है।&lt;br /&gt;
कद्रू ने अपनी बात को सही साबित करने के लिए अपने सर्प पुत्रों से कहा कि तुम सभी सूक्ष्म रूप में जाकर घोड़े की पूंछ से चिपक जाओ, जिससे उसकी पूंछ काली दिखाई दे और मैं शर्त जीत जाऊं। कुछ सर्पों ने कद्रू की बात नहीं मानी। तब कद्रू ने अपने उन पुत्रों को श्राप दिया कि तुम सभी [[जनमेजय]] के सर्प यज्ञ में भस्म हो जाओगे।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://hindudharamblog.blogspot.in/2016/01/blog-post_94.html|title=माण्डव्य ऋषि का यमराज को श्राप, कद्रू का अपने पुत्रों को श्राप|accessmonthday=5 मार्च|accessyear=2016|last= |first= |authorlink= |format= |publisher=hindudharam|language=हिन्दी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{प्रचार}}&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति |आधार= |प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:नया पन्ना]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548889</id>
		<title>देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548889"/>
		<updated>2016-03-04T09:45:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{पात्र परिचय&lt;br /&gt;
|चित्र=Durga-Devi.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=[[दुर्गा]]&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=[[उमा]], [[गौरी]], [[पार्वती]], हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि।&lt;br /&gt;
|अवतार=&lt;br /&gt;
|वंश-गोत्र=&lt;br /&gt;
|कुल=&lt;br /&gt;
|पिता=&lt;br /&gt;
|माता=&lt;br /&gt;
|धर्म पिता=&lt;br /&gt;
|धर्म माता=&lt;br /&gt;
|पालक पिता=&lt;br /&gt;
|पालक माता=&lt;br /&gt;
|जन्म विवरण=[[दुर्गा|देवी दुर्गा]] के नौ रूप होते हैं। दुर्गा असल में [[शिव]] की पत्नी [[पार्वती देवी|पार्वती]] का एक रूप हैं, जिसकी उत्पत्ति [[देवता|देवताओं]] की प्रार्थना पर [[राक्षस|राक्षसों]] का नाश करने के लिये हुई थी। &lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|धर्म-संप्रदाय=&lt;br /&gt;
|परिजन=&lt;br /&gt;
|गुरु=&lt;br /&gt;
|विवाह=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|विद्या पारंगत=&lt;br /&gt;
|रचनाएँ=&lt;br /&gt;
|महाजनपद=&lt;br /&gt;
|शासन-राज्य=&lt;br /&gt;
|मंत्र=&lt;br /&gt;
|वाहन=&lt;br /&gt;
|प्रसाद=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्ध मंदिर=&lt;br /&gt;
|व्रत-वार=&lt;br /&gt;
|पर्व-त्योहार=&lt;br /&gt;
|श्रृंगार=&lt;br /&gt;
|अस्त्र-शस्त्र=&lt;br /&gt;
|निवास=&lt;br /&gt;
|ध्वज=&lt;br /&gt;
|रंग-रूप=&lt;br /&gt;
|पूजन सामग्री=&lt;br /&gt;
|वाद्य=&lt;br /&gt;
|सिंहासन=&lt;br /&gt;
|प्राकृतिक स्वरूप=&lt;br /&gt;
|प्रिय सहचर=&lt;br /&gt;
|अनुचर=&lt;br /&gt;
|शत्रु-संहार=&lt;br /&gt;
|संदर्भ ग्रंथ=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्ध घटनाएँ=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|यशकीर्ति=&lt;br /&gt;
|अपकीर्ति=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=विशेष&lt;br /&gt;
|पाठ 1=भगवती दुर्गा की सवारी शेर है। दुर्गा जी की पूजा में [[दुर्गा जी की आरती]] और [[दुर्गा चालीसा]] का पाठ किया जाता है। &lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी= देवी के स्वयं कई रूप हैं। मुख्य रूप उनका 'गौरी' है अर्थात शान्तमय, सुन्दर और गोरा रूप। उनका सबसे भयानक रूप [[काली]] है, अर्थात काला रूप। विभिन्न रूपों में दुर्गा [[भारत]] और [[नेपाल]] के कई मन्दिरों और तीर्थस्थानों में पूजी जाती हैं। &lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'देव' शब्द का स्त्रीलिंग 'देवी' है। [[देवता|देवताओं]] की तरह अनेक देवियों की सत्ता मानी गयी है। [[शाक्त|शाक्तमत]] का प्रचार होने पर शक्ति के अनेक रूपों की अभिव्यक्ति देवियों के रूपों में प्रचलित होती चली गयी।&lt;br /&gt;
==विविध नाम और रूप==&lt;br /&gt;
[[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] में देवी के विविध नामों और रूपों का वर्णन पाया जाता है। देवी, महादेवी, [[पार्वती]], हैमवती आदि इसके साधारण नाम हैं। [[शिव]] की शक्ति के रूप में देवी के दो रूप हैं- (1). कोमल और (2). भयंकर। प्राय: दूसरे रूप में ही इसकी अधिक पूजा होती है। कोमल अथवा सौम्य रूप में वह [[उमा]], [[गौरी]], पार्वती, हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि नामों से सम्बोधित होती है। भयंकर रूप में इसके नाम हैं- [[दुर्गा]], [[काली]], श्यामा, [[चंडी]], चण्डिका, भैरवी आदि। उग्र रूप की पूजा में ही दुर्गा और भैरवी की उपासना होती है, जिसमें पशुबलि तथा अनेक वामाचार की क्रियाओं का विधान है। दुर्गा के दस हाथ हैं, जिनमें वह शस्त्रास्त्र धारण करती है। वह परमसुन्दरी, स्वर्णवर्ण और सिंह-वाहिनी है। वह महामाया रूप से सम्पूर्ण विश्व को मोहित रखती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*चण्डीमाहात्म्य के अनुसार इसके निम्नांकित नाम हैं-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#दुर्गा&lt;br /&gt;
#दशभुजा&lt;br /&gt;
#सिंह-वाहिनी&lt;br /&gt;
#महिषमर्दिनी&lt;br /&gt;
#जगद्धात्री&lt;br /&gt;
#[[काली]]&lt;br /&gt;
#मुक्तकेशी&lt;br /&gt;
#[[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]]&lt;br /&gt;
#छिन्नमस्तका&lt;br /&gt;
#जगद्गौरी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*अपने पति शिव से देवी को अनेक नाम मिले हैं, जैसे- बाभ्रवी, भगवती, ईशानी, ईश्वरी, कालञ्जरी, कपालिनी, कौशिकी, महेश्वरी, मृडा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी, शिवा, त्र्यम्बकी आदि।&lt;br /&gt;
*अपने उत्पत्तिस्थानों से भी देवी को नाम मिले हैं- कन्या, कुमारी, [[अम्बिका देवी|अम्बिका]], अवरा, अनन्ता, नित्या, आर्या, विजया, ऋद्धि, सती, दक्षिणा, पिंगा, कर्बुरी, भ्रामरी, कोटरी, कर्णमुक्ता, पद्मलांछना, सर्वमंगला, [[शाकम्भरी देवी |शाकम्भरी]], शिवदूती, सिंहस्था।&lt;br /&gt;
*तपस्या करने के कारण इसका नाम [[अपर्णा]] तथा [[कात्यायनी]] है। उसे भूतनायकी, गणनायकी तथा कामाक्षी या कामाख्या भी कहते हैं।&lt;br /&gt;
*देवी के भयंकर रूपों के और भी अनेक नाम हैं- भद्रकाली, भीमादेवी, [[चामुंडा]], [[महाकाली]], महामारी, महासुरी, मातंगी, राजसी, रक्तदन्ती, आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम= हिन्दू धर्मकोश|लेखक= डॉ. राजबली पाण्डेय|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक= उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, हिन्दी भवन, लखनऊ|संकलन= भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या= 331|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू_देवी-देवता]][[Category:हिन्दू_धर्म_कोश]][[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=548888</id>
		<title>साँचा:हिन्दू देवी देवता और अवतार</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=548888"/>
		<updated>2016-03-04T09:42:21Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=हिन्दू देवी देवता और अवतार&lt;br /&gt;
|title =हिन्दू देवी देवता और अवतार&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFD38A;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#FFD38A; &lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px;  background:#ffeed1;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =background:white; text-align:left;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =[[देवी]]&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[उमा]] '''·''' [[शैलपुत्री प्रथम|शैलपुत्री]]  '''·''' [[ब्रह्मचारिणी द्वितीयं|ब्रह्मचारिणी]]'''·''' [[चंद्रघंटा तृतीय|चंद्रघंटा]]'''·''' [[कूष्माण्डा चतुर्थ|कूष्माण्डा]] '''·''' [[स्कन्दमाता पंचम|स्कन्दमात]] '''·'''[[कात्यायनी षष्टम|कात्यायनी]] '''·''' [[कालरात्रि सप्तम]] '''·''' [[महागौरी अष्टम|महागौरी]] '''·''' [[सिद्धिदात्री नवम|सिद्धिदात्री]] '''·''' [[काली]]'''·'''  [[गायत्री]] '''·''' [[गौरी]] '''·'''  [[दुर्गा]] '''·''' [[पार्वती देवी|पार्वती]] '''·''' [[पृथ्वी देवी|पृथ्वी]]  '''·''' [[लक्ष्मी]] '''·''' [[सरस्वती]] '''·''' [[वाग्देवी]] '''·''' [[अन्नपूर्णा देवी]]'''·''' [[स्वाहा देवी|स्वाहा]] '''·''' [[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]] '''·''' [[नियति]] '''·''' [[अम्बिका देवी]]  '''·''' [[चंडी]] '''·''' [[उग्रतारा]] '''·''' [[योगमाया]] '''·''' [[सावित्री देवी|सावित्री]] '''·''' [[संतोषी माता|संतोषी]] '''·''' [[गांधारी (देवी)|गांधारी]] '''·''' [[शाकम्भरी देवी|शाकम्भरी]] '''·''' [[चामुंडा]] '''·''' [[ऋद्धि सिद्धि|ऋद्धि सिद्धि]] '''·''' [[गौरी देवी]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =[[देवता]] &lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =[[अग्निदेव]] '''·''' [[गणदेवता]] '''·''' [[अरुण देवता|अरुण]] '''·''' [[अश्विनीकुमार]] '''·''' [[आदित्य देवता|आदित्य]] '''·''' [[इन्द्र]] '''·''' [[कामदेव]] '''·''' [[कार्तिकेय]] '''·''' [[गणेश]] '''·''' [[गरुड़]] '''·''' [[पंचब्रह्म]] '''·''' [[चंद्र देवता|चंद्र]] '''·''' [[विश्वेदेव]] '''·''' [[आदित्यगण]] '''·''' [[चित्रगुप्त देवता|चित्रगुप्त]] '''·''' [[त्रित (देवता)|त्रित]] '''·''' [[बलराम]] '''·''' [[बुध देवता|बुध]] '''·''' [[पंचदेव]] '''·''' [[ब्रह्मा]] '''·''' [[मंगल देवता|मंगल]] '''·''' [[महादेव]] '''·''' [[महेश]] '''·''' [[मुरुगन]] '''·''' [[ग्रामणी]] '''·''' [[यमराज]] '''·''' [[सूर्य देवता|सूर्य]] '''·''' [[शिव]] '''·''' [[शनि देव|शनि]] '''·''' [[हनुमान]] '''·''' [[प्रजापति]]  '''·'''  [[वरुण देवता|वरुण]]  '''·'''  [[वायु देव|वायु]] '''·''' [[विष्णु]] '''·''' [[सोम देव]]  [[अज (ब्रह्मा)|अज]] '''·''' [[घृतार्चि]]&lt;br /&gt;
|group3=[[अवतार]]&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=[[कल्कि अवतार|कल्कि]] '''·''' [[कूर्म अवतार|कूर्म]] '''·''' [[कृष्ण]] '''·''' [[बुद्ध]] '''·''' [[नृसिंह अवतार|नृसिंह]] '''·''' [[परशुराम]] '''·''' [[मत्स्य अवतार|मत्स्य]] '''·''' [[राम]] '''·''' [[वराह अवतार|वराह]] '''·''' [[वामन अवतार|वामन]] '''·''' [[हयग्रीव]]&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:हिन्दू धर्म के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548887</id>
		<title>देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548887"/>
		<updated>2016-03-04T09:40:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{पात्र परिचय&lt;br /&gt;
|चित्र=Durga-Devi.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=[[दुर्गा]]&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=[[उमा]], [[गौरी]], [[पार्वती]], हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि।&lt;br /&gt;
|अवतार=&lt;br /&gt;
|वंश-गोत्र=&lt;br /&gt;
|कुल=&lt;br /&gt;
|पिता=&lt;br /&gt;
|माता=&lt;br /&gt;
|धर्म पिता=&lt;br /&gt;
|धर्म माता=&lt;br /&gt;
|पालक पिता=&lt;br /&gt;
|पालक माता=&lt;br /&gt;
|जन्म विवरण=[[दुर्गा]] असल में [[शिव]] की पत्नी [[पार्वती देवी|पार्वती]] का एक रूप हैं, जिसकी उत्पत्ति [[देवता|देवताओं]] की प्रार्थना पर [[राक्षस|राक्षसों]] का नाश करने के लिये हुई थी। &lt;br /&gt;
|समय-काल=&lt;br /&gt;
|धर्म-संप्रदाय=&lt;br /&gt;
|परिजन=&lt;br /&gt;
|गुरु=&lt;br /&gt;
|विवाह=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|विद्या पारंगत=&lt;br /&gt;
|रचनाएँ=&lt;br /&gt;
|महाजनपद=&lt;br /&gt;
|शासन-राज्य=&lt;br /&gt;
|मंत्र=&lt;br /&gt;
|वाहन=&lt;br /&gt;
|प्रसाद=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्ध मंदिर=&lt;br /&gt;
|व्रत-वार=&lt;br /&gt;
|पर्व-त्योहार=&lt;br /&gt;
|श्रृंगार=&lt;br /&gt;
|अस्त्र-शस्त्र=&lt;br /&gt;
|निवास=&lt;br /&gt;
|ध्वज=&lt;br /&gt;
|रंग-रूप=&lt;br /&gt;
|पूजन सामग्री=&lt;br /&gt;
|वाद्य=&lt;br /&gt;
|सिंहासन=&lt;br /&gt;
|प्राकृतिक स्वरूप=&lt;br /&gt;
|प्रिय सहचर=&lt;br /&gt;
|अनुचर=&lt;br /&gt;
|शत्रु-संहार=&lt;br /&gt;
|संदर्भ ग्रंथ=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्ध घटनाएँ=&lt;br /&gt;
|अन्य विवरण=&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|यशकीर्ति=&lt;br /&gt;
|अपकीर्ति=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=विशेष&lt;br /&gt;
|पाठ 1=भगवती दुर्गा की सवारी शेर है। दुर्गा जी की पूजा में [[दुर्गा जी की आरती]] और [[दुर्गा चालीसा]] का पाठ किया जाता है। &lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी= देवी के स्वयं कई रूप हैं। मुख्य रूप उनका 'गौरी' है अर्थात शान्तमय, सुन्दर और गोरा रूप। उनका सबसे भयानक रूप [[काली]] है, अर्थात काला रूप। विभिन्न रूपों में दुर्गा [[भारत]] और [[नेपाल]] के कई मन्दिरों और तीर्थस्थानों में पूजी जाती हैं। &lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'देव' शब्द का स्त्रीलिंग 'देवी' है। [[देवता|देवताओं]] की तरह अनेक देवियों की सत्ता मानी गयी है। [[शाक्त|शाक्तमत]] का प्रचार होने पर शक्ति के अनेक रूपों की अभिव्यक्ति देवियों के रूपों में प्रचलित होती चली गयी।&lt;br /&gt;
==विविध नाम और रूप==&lt;br /&gt;
[[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] में देवी के विविध नामों और रूपों का वर्णन पाया जाता है। देवी, महादेवी, [[पार्वती]], हैमवती आदि इसके साधारण नाम हैं। [[शिव]] की शक्ति के रूप में देवी के दो रूप हैं- (1). कोमल और (2). भयंकर। प्राय: दूसरे रूप में ही इसकी अधिक पूजा होती है। कोमल अथवा सौम्य रूप में वह [[उमा]], [[गौरी]], पार्वती, हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि नामों से सम्बोधित होती है। भयंकर रूप में इसके नाम हैं- [[दुर्गा]], [[काली]], श्यामा, [[चंडी]], चण्डिका, भैरवी आदि। उग्र रूप की पूजा में ही दुर्गा और भैरवी की उपासना होती है, जिसमें पशुबलि तथा अनेक वामाचार की क्रियाओं का विधान है। दुर्गा के दस हाथ हैं, जिनमें वह शस्त्रास्त्र धारण करती है। वह परमसुन्दरी, स्वर्णवर्ण और सिंह-वाहिनी है। वह महामाया रूप से सम्पूर्ण विश्व को मोहित रखती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*चण्डीमाहात्म्य के अनुसार इसके निम्नांकित नाम हैं-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#दुर्गा&lt;br /&gt;
#दशभुजा&lt;br /&gt;
#सिंह-वाहिनी&lt;br /&gt;
#महिषमर्दिनी&lt;br /&gt;
#जगद्धात्री&lt;br /&gt;
#[[काली]]&lt;br /&gt;
#मुक्तकेशी&lt;br /&gt;
#[[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]]&lt;br /&gt;
#छिन्नमस्तका&lt;br /&gt;
#जगद्गौरी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*अपने पति शिव से देवी को अनेक नाम मिले हैं, जैसे- बाभ्रवी, भगवती, ईशानी, ईश्वरी, कालञ्जरी, कपालिनी, कौशिकी, महेश्वरी, मृडा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी, शिवा, त्र्यम्बकी आदि।&lt;br /&gt;
*अपने उत्पत्तिस्थानों से भी देवी को नाम मिले हैं- कन्या, कुमारी, [[अम्बिका देवी|अम्बिका]], अवरा, अनन्ता, नित्या, आर्या, विजया, ऋद्धि, सती, दक्षिणा, पिंगा, कर्बुरी, भ्रामरी, कोटरी, कर्णमुक्ता, पद्मलांछना, सर्वमंगला, [[शाकम्भरी देवी |शाकम्भरी]], शिवदूती, सिंहस्था।&lt;br /&gt;
*तपस्या करने के कारण इसका नाम [[अपर्णा]] तथा [[कात्यायनी]] है। उसे भूतनायकी, गणनायकी तथा कामाक्षी या कामाख्या भी कहते हैं।&lt;br /&gt;
*देवी के भयंकर रूपों के और भी अनेक नाम हैं- भद्रकाली, भीमादेवी, [[चामुंडा]], [[महाकाली]], महामारी, महासुरी, मातंगी, राजसी, रक्तदन्ती, आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम= हिन्दू धर्मकोश|लेखक= डॉ. राजबली पाण्डेय|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक= उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, हिन्दी भवन, लखनऊ|संकलन= भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या= 331|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू_देवी-देवता]][[Category:हिन्दू_धर्म_कोश]][[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548886</id>
		<title>देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548886"/>
		<updated>2016-03-04T08:52:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Durga-Devi.jpg|250px|thumb|[[दुर्गा|देवी दुर्गा]]]]&lt;br /&gt;
'देव' शब्द का स्त्रीलिंग 'देवी' है। [[देवता|देवताओं]] की तरह अनेक देवियों की सत्ता मानी गयी है। [[शाक्त|शाक्तमत]] का प्रचार होने पर शक्ति के अनेक रूपों की अभिव्यक्ति देवियों के रूपों में प्रचलित होती चली गयी।&lt;br /&gt;
==विविध नाम और रूप==&lt;br /&gt;
[[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] में देवी के विविध नामों और रूपों का वर्णन पाया जाता है। देवी, महादेवी, [[पार्वती]], हैमवती आदि इसके साधारण नाम हैं। [[शिव]] की शक्ति के रूप में देवी के दो रूप हैं- (1). कोमल और (2). भयंकर। प्राय: दूसरे रूप में ही इसकी अधिक पूजा होती है। कोमल अथवा सौम्य रूप में वह [[उमा]], [[गौरी]], पार्वती, हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि नामों से सम्बोधित होती है। भयंकर रूप में इसके नाम हैं- [[दुर्गा]], [[काली]], श्यामा, [[चंडी]], चण्डिका, भैरवी आदि। उग्र रूप की पूजा में ही दुर्गा और भैरवी की उपासना होती है, जिसमें पशुबलि तथा अनेक वामाचार की क्रियाओं का विधान है। दुर्गा के दस हाथ हैं, जिनमें वह शस्त्रास्त्र धारण करती है। वह परमसुन्दरी, स्वर्णवर्ण और सिंह-वाहिनी है। वह महामाया रूप से सम्पूर्ण विश्व को मोहित रखती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*चण्डीमाहात्म्य के अनुसार इसके निम्नांकित नाम हैं-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#दुर्गा&lt;br /&gt;
#दशभुजा&lt;br /&gt;
#सिंह-वाहिनी&lt;br /&gt;
#महिषमर्दिनी&lt;br /&gt;
#जगद्धात्री&lt;br /&gt;
#[[काली]]&lt;br /&gt;
#मुक्तकेशी&lt;br /&gt;
#[[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]]&lt;br /&gt;
#छिन्नमस्तका&lt;br /&gt;
#जगद्गौरी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*अपने पति शिव से देवी को अनेक नाम मिले हैं, जैसे- बाभ्रवी, भगवती, ईशानी, ईश्वरी, कालञ्जरी, कपालिनी, कौशिकी, महेश्वरी, मृडा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी, शिवा, त्र्यम्बकी आदि।&lt;br /&gt;
*अपने उत्पत्तिस्थानों से भी देवी को नाम मिले हैं- कन्या, कुमारी, [[अम्बिका देवी|अम्बिका]], अवरा, अनन्ता, नित्या, आर्या, विजया, ऋद्धि, सती, दक्षिणा, पिंगा, कर्बुरी, भ्रामरी, कोटरी, कर्णमुक्ता, पद्मलांछना, सर्वमंगला, [[शाकम्भरी देवी |शाकम्भरी]], शिवदूती, सिंहस्था।&lt;br /&gt;
*तपस्या करने के कारण इसका नाम [[अपर्णा]] तथा [[कात्यायनी]] है। उसे भूतनायकी, गणनायकी तथा कामाक्षी या कामाख्या भी कहते हैं।&lt;br /&gt;
*देवी के भयंकर रूपों के और भी अनेक नाम हैं- भद्रकाली, भीमादेवी, [[चामुंडा]], [[महाकाली]], महामारी, महासुरी, मातंगी, राजसी, रक्तदन्ती, आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम= हिन्दू धर्मकोश|लेखक= डॉ. राजबली पाण्डेय|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक= उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, हिन्दी भवन, लखनऊ|संकलन= भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या= 331|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू_देवी-देवता]][[Category:हिन्दू_धर्म_कोश]][[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548885</id>
		<title>देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548885"/>
		<updated>2016-03-04T08:50:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Durga-Devi.jpg|250px|thumb|[[दुर्गा|देवी दुर्गा]]]]&lt;br /&gt;
'देव' शब्द का स्त्रीलिंग 'देवी' है। [[देवता|देवताओं]] की तरह अनेक देवियों की सत्ता मानी गयी है। शाक्तमत का प्रचार होने पर शक्ति के अनेक रूपों की अभिव्यक्ति देवियों के रूपों में प्रचलित होती चली गयी।&lt;br /&gt;
==विविध नाम और रूप==&lt;br /&gt;
[[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] में देवी के विविध नामों और रूपों का वर्णन पाया जाता है। देवी, महादेवी, [[पार्वती]], हैमवती आदि इसके साधारण नाम हैं। [[शिव]] की शक्ति के रूप में देवी के दो रूप हैं- (1). कोमल और (2). भयंकर। प्राय: दूसरे रूप में ही इसकी अधिक पूजा होती है। कोमल अथवा सौम्य रूप में वह [[उमा]], [[गौरी]], पार्वती, हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि नामों से सम्बोधित होती है। भयंकर रूप में इसके नाम हैं- [[दुर्गा]], [[काली]], श्यामा, [[चंडी]], चण्डिका, भैरवी आदि। उग्र रूप की पूजा में ही दुर्गा और भैरवी की उपासना होती है, जिसमें पशुबलि तथा अनेक वामाचार की क्रियाओं का विधान है। दुर्गा के दस हाथ हैं, जिनमें वह शस्त्रास्त्र धारण करती है। वह परमसुन्दरी, स्वर्णवर्ण और सिंह-वाहिनी है। वह महामाया रूप से सम्पूर्ण विश्व को मोहित रखती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*चण्डीमाहात्म्य के अनुसार इसके निम्नांकित नाम हैं-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#दुर्गा&lt;br /&gt;
#दशभुजा&lt;br /&gt;
#सिंह-वाहिनी&lt;br /&gt;
#महिषमर्दिनी&lt;br /&gt;
#जगद्धात्री&lt;br /&gt;
#[[काली]]&lt;br /&gt;
#मुक्तकेशी&lt;br /&gt;
#[[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]]&lt;br /&gt;
#छिन्नमस्तका&lt;br /&gt;
#जगद्गौरी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*अपने पति शिव से देवी को अनेक नाम मिले हैं, जैसे- बाभ्रवी, भगवती, ईशानी, ईश्वरी, कालञ्जरी, कपालिनी, कौशिकी, महेश्वरी, मृडा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी, शिवा, त्र्यम्बकी आदि।&lt;br /&gt;
*अपने उत्पत्तिस्थानों से भी देवी को नाम मिले हैं- कन्या, कुमारी, [[अम्बिका देवी|अम्बिका]], अवरा, अनन्ता, नित्या, आर्या, विजया, ऋद्धि, सती, दक्षिणा, पिंगा, कर्बुरी, भ्रामरी, कोटरी, कर्णमुक्ता, पद्मलांछना, सर्वमंगला, [[शाकम्भरी देवी |शाकम्भरी]], शिवदूती, सिंहस्था।&lt;br /&gt;
*तपस्या करने के कारण इसका नाम [[अपर्णा]] तथा [[कात्यायनी]] है। उसे भूतनायकी, गणनायकी तथा कामाक्षी या कामाख्या भी कहते हैं।&lt;br /&gt;
*देवी के भयंकर रूपों के और भी अनेक नाम हैं- भद्रकाली, भीमादेवी, [[चामुंडा]], [[महाकाली]], महामारी, महासुरी, मातंगी, राजसी, रक्तदन्ती, आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम= हिन्दू धर्मकोश|लेखक= डॉ. राजबली पाण्डेय|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक= उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, हिन्दी भवन, लखनऊ|संकलन= भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या= 331|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू_देवी-देवता]][[Category:हिन्दू_धर्म_कोश]][[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548884</id>
		<title>देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548884"/>
		<updated>2016-03-04T08:47:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: 'देवी दुर्गा]] 'देव' शब्द का...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Durga-Devi.jpg|250px|thumb|[[दुर्गा|देवी दुर्गा]]]]&lt;br /&gt;
'देव' शब्द का स्त्रीलिंग 'देवी' है। [[देवता|देवताओं]] की तरह अनेक देवियों की सत्ता मानी गयी है। शाक्तमत का प्रचार होने पर शक्ति के अनेक रूपों की अभिव्यक्ति देवियों के रूपों में प्रचलित होती चली गयी।&lt;br /&gt;
==विविध नाम और रूप==&lt;br /&gt;
[[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] में देवी के विविध नामों और रूपों का वर्णन पाया जाता है। देवी, महादेवी, [[पार्वती]], हैमवती आदि इसके साधारण नाम हैं। [[शिव]] की शक्ति के रूप में देवी के दो रूप हैं- (1). कोमल और (2). भयंकर। प्राय: दूसरे रूप में ही इसकी अधिक पूजा होती है। कोमल अथवा सौम्य रूप में वह [[उमा]], [[गौरी]], पार्वती, हैमवती, जगन्माता, भवानी आदि नामों से सम्बोधित होती है। भयंकर रूप में इसके नाम हैं- [[दुर्गा]], [[काली]], श्यामा, [[चंडी]], चण्डिका, भैरवी आदि। उग्र रूप की पूजा में ही दुर्गा और भैरवी की उपासना होती है, जिसमें पशुबलि तथा अनेक वामाचार की क्रियाओं का विधान है। दुर्गा के दस हाथ हैं, जिनमें वह शस्त्रास्त्र धारण करती है। वह परमसुन्दरी, स्वर्णवर्ण और सिंह-वाहिनी है। वह महामाया रूप से सम्पूर्ण विश्व को मोहित रखती है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*चण्डीमाहात्म्य के अनुसार इसके निम्नांकित नाम हैं-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#दुर्गा&lt;br /&gt;
#दशभुजा&lt;br /&gt;
#सिंह-वाहिनी&lt;br /&gt;
#महिषमर्दिनी&lt;br /&gt;
#जगद्धात्री&lt;br /&gt;
#[[काली]]&lt;br /&gt;
#मुक्तकेशी&lt;br /&gt;
#[[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]]&lt;br /&gt;
#छिन्नमस्तका&lt;br /&gt;
#जगद्गौरी।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*अपने पति शिव से देवी को अनेक नाम मिले हैं, जैसे- बाभ्रवी, भगवती, ईशानी, ईश्वरी, कालञ्जरी, कपालिनी, कौशिकी, महेश्वरी, मृडा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी, शिवा, त्र्यम्बकी आदि।&lt;br /&gt;
*अपने उत्पत्तिस्थानों से भी देवी को नाम मिले हैं- कन्या, कुमारी, [[अम्बिका देवी|अम्बिका]], अवरा, अनन्ता, नित्या, आर्या, विजया, ऋद्धि, सती, दक्षिणा, पिंगा, कर्बुरी, भ्रामरी, कोटरी, कर्णमुक्ता, पद्मलांछना, सर्वमंगला, [[शाकम्भरी देवी |शाकम्भरी]], शिवदूती, सिंहस्था।&lt;br /&gt;
*तपस्या करने के कारण इसका नाम [[अपर्णा]] तथा [[कात्यायनी]] है। उसे भूतनायकी, गणनायकी तथा कामाक्षी या कामाख्या भी कहते हैं। उसके भयंकर रूप के और भी अनेक नाम हैं- भद्रकाली, भीमादेवी, [[चामुंडा]], [[महाकाली]], महामारी, महासुरी, मातंगी, राजसी, रक्तदन्ती, आदि।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम= हिन्दू धर्मकोश|लेखक= डॉ. राजबली पाण्डेय|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक= उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, हिन्दी भवन, लखनऊ|संकलन= भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या= 331|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू_देवी-देवता]][[Category:हिन्दू_धर्म_कोश]][[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=548881</id>
		<title>साँचा:हिन्दू देवी देवता और अवतार</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=548881"/>
		<updated>2016-03-04T07:49:08Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=हिन्दू देवी देवता और अवतार&lt;br /&gt;
|title =हिन्दू देवी देवता और अवतार&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFD38A;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#FFD38A; &lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px;  background:#ffeed1;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =background:white; text-align:left;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =[[देवी]]&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[उमा]] '''·''' [[शैलपुत्री प्रथम|शैलपुत्री]]  '''·''' [[ब्रह्मचारिणी द्वितीयं|ब्रह्मचारिणी]]'''·''' [[चंद्रघंटा तृतीय|चंद्रघंटा]]'''·''' [[कूष्माण्डा चतुर्थ|कूष्माण्डा]] '''·''' [[स्कन्दमाता पंचम|स्कन्दमात]] '''·'''[[कात्यायनी षष्टम|कात्यायनी]] '''·''' [[कालरात्रि सप्तम]] '''·''' [[महागौरी अष्टम|महागौरी]] '''·''' [[सिद्धिदात्री नवम|सिद्धिदात्री]] '''·''' [[काली]]'''·'''  [[गायत्री]] '''·''' [[गौरी]] '''·'''  [[दुर्गा]] '''·''' [[पार्वती देवी|पार्वती]] '''·''' [[पृथ्वी देवी|पृथ्वी]]  '''·''' [[लक्ष्मी]] '''·''' [[सरस्वती]] '''·''' [[वाग्देवी]] '''·''' [[अन्नपूर्णा देवी]]'''·''' [[स्वाहा देवी|स्वाहा]] '''·''' [[तारा (देवी स्वरूप)|तारा]] '''·''' [[नियति]] '''·''' [[अम्बिका देवी]]  '''·''' [[चंडी]] '''·''' [[उग्रतारा]] '''·''' [[योगमाया]] '''·''' [[सावित्री देवी|सावित्री]] '''·''' [[संतोषी माता|संतोषी]] '''·''' [[गांधारी (देवी)|गांधारी]] '''·''' [[शाकम्भरी देवी|शाकम्भरी]] '''·''' [[चामुंडा]] '''·''' [[ऋद्धि सिद्धि|ऋद्धि सिद्धि]] '''·''' [[गौरी देवी]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =देवता &lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =[[अग्निदेव]] '''·''' [[गणदेवता]] '''·''' [[अरुण देवता|अरुण]] '''·''' [[अश्विनीकुमार]] '''·''' [[आदित्य देवता|आदित्य]] '''·''' [[इन्द्र]] '''·''' [[कामदेव]] '''·''' [[कार्तिकेय]] '''·''' [[गणेश]] '''·''' [[गरुड़]] '''·''' [[पंचब्रह्म]] '''·''' [[चंद्र देवता|चंद्र]] '''·''' [[विश्वेदेव]] '''·''' [[आदित्यगण]] '''·''' [[चित्रगुप्त देवता|चित्रगुप्त]] '''·''' [[त्रित (देवता)|त्रित]] '''·''' [[बलराम]] '''·''' [[बुध देवता|बुध]] '''·''' [[पंचदेव]] '''·''' [[ब्रह्मा]] '''·''' [[मंगल देवता|मंगल]] '''·''' [[महादेव]] '''·''' [[महेश]] '''·''' [[मुरुगन]] '''·''' [[ग्रामणी]] '''·''' [[यमराज]] '''·''' [[सूर्य देवता|सूर्य]] '''·''' [[शिव]] '''·''' [[शनि देव|शनि]] '''·''' [[हनुमान]] '''·''' [[प्रजापति]]  '''·'''  [[वरुण देवता|वरुण]]  '''·'''  [[वायु देव|वायु]] '''·''' [[विष्णु]] '''·''' [[सोम देव]]  [[अज (ब्रह्मा)|अज]] '''·''' [[घृतार्चि]]&lt;br /&gt;
|group3=अवतार&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=[[कल्कि अवतार|कल्कि]] '''·''' [[कूर्म अवतार|कूर्म]] '''·''' [[कृष्ण]] '''·''' [[बुद्ध]] '''·''' [[नृसिंह अवतार|नृसिंह]] '''·''' [[परशुराम]] '''·''' [[मत्स्य अवतार|मत्स्य]] '''·''' [[राम]] '''·''' [[वराह अवतार|वराह]] '''·''' [[वामन अवतार|वामन]] '''·''' [[हयग्रीव]]&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:हिन्दू धर्म के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548872</id>
		<title>पृथ्वी देवी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;diff=548872"/>
		<updated>2016-03-04T07:08:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=पृथ्वी|लेख का नाम=पृथ्वी (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
{{tocright}}&lt;br /&gt;
पुराकाल में अंगिराओं ने आदित्यों को यजन कराया। [[आदित्य देवता|आदित्यों]] ने उन्हें दक्षिणास्वरूप संपूर्ण पृथ्वी प्रदान कीं दोपहर के समय दक्षिणास्वरूप प्रदत्त पृथ्वी ने अंगिराओं को परितप्त कर दिया, अत: उन्होंने उसका त्याग कर दिया। उसने (पृथ्वी ने) क्रुछ होकर सिंह का रूप धारण किया तथा वह मनुष्यों को खाने लगी। उससे भयभीत होकर मनुष्य भागने लगे। उनके भाग जाने से क्षुधाग्नि में संतप्त भूमि में प्रदर (लंबे गड्ढे तथा खाइयां) पड़ गये। इस घटना से पूर्व पृथ्वी समतल थी।&amp;lt;ref&amp;gt;ऐतरेय ब्राह्मण, 6।35&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==पृथ्वी द्वारा प्रार्थना==&lt;br /&gt;
प्राचीनकाल में समस्त देवर्षियों की उपस्थिति में पृथ्वी [[इन्द्र]] की सभा में पहुंची। उसने याद दिलाया कि उससे पूर्व वह [[ब्रह्मा]] की सभा में गयी थी और उसने बताया था कि वह प्रजा के भार को वहन करके थकती चली जा रही है- तब [[देवता|देवताओं]] ने उसकी समस्या को सुलझा देने का आश्वासन दिया था। अत: पृथ्वी उनके सम्मुख अपने कार्य की सिद्धि की प्रार्थना लेकर गयी थी। [[विष्णु]] ने हंसते हुए सभा में उससे कहा- 'शुभे! [[धृतराष्ट्र]] के सौ पुत्रों में जो सबसे बड़ा [[दुर्योधन]] (सुयोधन) नामक पुत्र है, वह राज्य प्राप्त करके तेरी इच्छा पूर्ण करेगा। वह राजा बनने के उपरांत जगत का संहार करने का अपूर्व प्रयत्न करेगा।' ब्रह्मा ने पूर्वकाल में पृथ्वी का भार हरण करने का आश्वासन दे रखा था। पृथ्वी के दु:खहरण तथा देवताओं के कथन की पूर्ति के लिए दुर्योधन ने [[गांधारी]] के उदर से जन्म लिया था। विभिन्न देवताओं ने भी आंशिक यप् से अवतरित होकर [[महाभारत]] का संपादन किया। [[नारद]] ने [[नारायण]] को अवतरित होने के लिए प्रेरित किया।&amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत, स्त्रीपर्व, अध्याय 8, श्लोक 21 से 30 तक, श्लोक 47, हरिवंश पुराण हरिवंशपर्व, 52-53&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==अन्य सन्दर्भ==&lt;br /&gt;
पाप के भार से कष्ट उठाती हुई पृथ्वी ब्रह्मा की शरण में गयी। ब्रह्मा उसे लेकर क्षीरसागर पहुंचे, जहां विष्णु थे। ब्रह्मा ने समाधि लगाकर कहा कि भगवान (श्रीहरि) का कहना है कि पृथ्वी के कष्ट को वे पहले से ही जानते हैं, अत: उसका उद्धार करने के लिए अवतरित होंगे। ''दे देवताओ! भगवान का कहना है कि तब तुम सब भी उनको सहयोग देना। श्रीराधा की सेवा के लिए देवांगनाएं भी जन्म लें।'' समझा-बुझाकर ब्रह्मा ने पृथ्वी को वापस भेज दिया।&amp;lt;ref&amp;gt;श्रीमद् भागवत, 10।1&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==राजा पृथु की पुत्री== &lt;br /&gt;
राजा पृथु की पुत्री कहलाने के कारण वह पृथिवी नाम से विख्यात हुई। राजा पृथु ने पृथिवी को पराजित करके उसे समस्त प्रजा का पालन करने के लिए तैयार किया। सर्वप्रथम पृथु ने स्वायंभुव मनु को बछड़ा बनाकर अपने हाथ से उसे दूहा और सभी प्रकार के अन्न प्राप्त किये। उसका दोहन विभिन्न वर्गों ने भिन्न-भिन्न बछड़े दुहने-वाले, दोहनी इत्यादि के साथ किया तथा सबको एक-दूसरे से भिन्न प्रकार के दूध की प्राप्ति हुई। इनकी तालिका निम्नलिखित है:&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
*वर्ग—&lt;br /&gt;
(1) ऋषियों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(2) देवताओं ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(3) पितरों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(4) नागों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(5) दैत्यों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(6) यक्षों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(7) राक्षसो ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(8) गंधर्वों ने,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(9­) वृक्षों ने। &amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
*बछड़ा— &lt;br /&gt;
(1) [[सोम देव|सोम]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(2) इन्द्र,&amp;lt;br /&amp;gt;  &lt;br /&gt;
(3) [[यमराज|यम]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(4) तक्षक,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(5) विरोचन (प्रह्लाद-पुत्र),&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(6) [[कुबेर]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(7) सुमाली,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(8) [[चित्ररथ]]&amp;lt;br /&amp;gt;, &lt;br /&gt;
(9­) पाकड़।&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
*दूहनेवाला— &lt;br /&gt;
(1) [[बृहस्पति ऋषि|बृहस्पति]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(2) [[सूर्य देवता|सूर्य]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(3) अंतक (काल),&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(4) ऐरावत (नाग),&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(5) [[मधु दैत्य|मधु]] (दैत्य),&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(6) रजतनाभ,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(7) रजतनाभ,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(8) सुमेरू,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(9) पुष्पित साखू (शाल)। &amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
*दोहनी— &lt;br /&gt;
(1) [[वेद]],&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(2) स्वर्ण,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(3) चांदी,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(4) तूंबी,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(5) लोहा,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(6) कांच,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(7) कपाल,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(8) कमल,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(9) पलास।&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
*प्राप्त पदार्थ-रूपी दूध— &lt;br /&gt;
(1) तपस्या,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(2) तेज,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(3) अमृत,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(4) विष,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(5) माया,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(6) अंतर्धान (छुप जाने की विद्या),&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(7) शोषित,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(8) रत्न तथा औषधि,&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
(9) कोंपल।&amp;lt;br /&amp;gt; &lt;br /&gt;
*अत: अनेक प्रकार का फल देनेवाली पृथ्वी पावनी, वसुंधरा, सर्वकाम-दोग्ध्री, मेदिनी इत्यादि विभिन्न नामों से विख्यात है।&amp;lt;ref&amp;gt;ब्रह्मण पुराण, 4।16-111&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==कथा==&lt;br /&gt;
एक बार [[कंस]], केशी, धेनुक, वत्सक आदि के अत्याचारों से पीड़ित होकर भार उठाने में असमर्थता का अनुभव करती हुई पृथ्वी इन्द्र की शरण में पहुंची। उसने कहा कि उसके समस्त कष्टों का मूल कारण विष्णु हैं। विष्णु ने वराह रूप धारण करके उसे समुद्र के जल से निकालकर स्थिर रूप प्रदान किया, इसी से उसे समस्त भार का वहन करना पड़ा। इससे पूर्व उसका हरण करके हिरण्याक्ष ने उसे महार्णव में डुबो रखा था। तब कम-से-कम इस प्रकार की पीड़ा से तो वह बची हुई थी। पृथ्वी का कहना था कि [[कलि युग|कलियुग]] में तो उसे रसातल में ही जाना पड़ेगा। इन्द्र पृथ्वी को लेकर ब्रह्मा के पास पहुंचा। ब्रह्मा ने भी अपनी असमर्थता स्वीकार की तथा विष्णु के पास गये। विष्णु ने बताया कि समस्त कार्यों के मूल में महेश्वरी हैं। देवी ने प्रकट होकर कहा- 'मेरी शक्ति से युक्त होकर कश्यप ने अपनी माया के साथ [[वसुदेव]] [[देवकी]] के रूप में पहले ही जन्म ले लिया है। हे देवताओं, तुम सब भी अंशावतार लो। विष्णु भी भृगुशाप के कारण देवकी की कोख से जन्म लेंगे। [[वायु देव|वायु]], इन्द्र इत्यादि पांडवों के रूप में जायेंगे। मैं भी [[यशोदा]] की कोख से जन्म लेकर देवताओं का काम करूंगी। मैं सबको निमित्त बनाकर अपनी शक्ति से दुष्टों का संहार करूंगी। मद और मोह, आदि विकारों से ग्रस्त यादव-वेश ब्राह्मणों के शाप से नष्ट हो जायेगा। हे देवो, तुम सब पृथ्वी पर अंशावतार ग्रहण करो।' यह कहकर भुवनेश्वरी देवी (महामाया) अंतर्धान हो गयी। पृथ्वी आश्वस्त होकर अपने स्थान पर चली गयी।&amp;lt;ref&amp;gt; भागवत, 4।18-19&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{menu}}&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम=भारतीय मिथक कोश|लेखक=डॉ. उषा पुरी विद्यावाचस्पति|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक=नेशनल पब्लिशिंग हाउस, नयी दिल्ली|संकलन=भारत डिस्कवरी पुस्तकालय|संपादन=|पृष्ठ संख्या=188|url=}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{हिन्दू देवी देवता और अवतार}}&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू देवी-देवता]]&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू धर्म]] [[Category:हिन्दू धर्म कोश]][[Category:धर्म कोश]] &lt;br /&gt;
[[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546612</id>
		<title>हसरत मोहानी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546612"/>
		<updated>2016-01-19T10:14:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा साहित्यकार&lt;br /&gt;
|चित्र=Hasrat-Mohani.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=हसरत मोहानी &lt;br /&gt;
|पूरा नाम=मौलना हसरत मोहानी&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[1 जनवरी]] [[1875]]  ई.&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=उन्नाव &lt;br /&gt;
|मृत्यु=[[13 मई]] [[1951]] ई.&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=[[कानपुर]]&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पालक माता-पिता=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|कर्म भूमि=[[भारत]]&lt;br /&gt;
|कर्म-क्षेत्र=&lt;br /&gt;
|मुख्य रचनाएँ='कुलियात-ए-हसरत', 'शरहे कलामे ग़ालिब', 'नुकाते-ए-सुख़न', 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&lt;br /&gt;
|विषय=&lt;br /&gt;
|भाषा=ऊर्दू &lt;br /&gt;
|विद्यालय=[[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]]&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बी. ए.&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=उर्दू शायर&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। इनकी [[कविता]] का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''मौलाना हसरत मोहानी''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Maulana Hasrat Mohani'', मूल नाम- सैयद फ़ज़्लुल्हसन, जन्म-[[1 जनवरी]], [[1875]], उन्नाव, [[उत्तर प्रदेश]]; मृत्यु- [[13 मई]], [[1951]] [[कानपुर]]) [[भारत]] की आज़ादी की लड़ाई के सच्चे सिपाही होने के साथ-साथ [[शायर]], पत्रकार, राजनीतिज्ञ और ब्रिटिश भारत के [[सांसद]] थे।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://www.aashnai.com/Thread-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-1-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80-1875|title=हसरत मोहानी|accessmonthday=19 जनवरी|accessyear=2016|last= |first= |authorlink= |format= |publisher=Aashnai|language=हिन्दी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==जीवन परिचय==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी 'इन्कलाब ज़िन्दाबाद' का नारा देने वाले आज़ादी के सच्चे सिपाही थे, उनका वास्तविक नाम 'सैयद फ़ज़्लुल्हसन' और उपनाम 'हसरत' था। वे [[उत्तर प्रदेश]] के ज़िला उन्नाव के मोहान गांव में पैदा हुये थे इसलिये 'मौलाना हसरत मोहानी' के नाम से मशहूर हुए। इनका उपनाम इतना प्रसिद्ध हुआ कि लोग इनका वास्तविक नाम भूल गए।&lt;br /&gt;
==शिक्षा==&lt;br /&gt;
इनकी आरंभिक शिक्षा घर पर ही हुई थी। ये बहुत ही होशियार और मेहनती विद्यार्थी थे और उन्होंने राज्य स्तरीय परीक्षा में टॉप किया था। बाद में उन्होंने [[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]] में पढ़ाई की जहाँ उनके कालेज के साथी मौलाना मोहम्मद अली जौहर और मौलाना शौक़त अली आदि थे। [[अलीगढ़]] के छात्र दो दलों में बँटे हुए थे। एक दल देशभक्त था और दूसरा दल स्वार्थभक्त था। ये प्रथम दल में सम्मिलित होकर उसकी प्रथम पंक्ति में आ गए। यह तीन बार कॉलेज से निर्वासित हुए। उन्होंने सन [[1903]] ई. में बी. ए. परीक्षा उत्तीर्ण की थी। इसके अंर्तगत इन्होंने एक [[पत्रिका]] 'उर्दुएमुअल्ला' भी निकाली और नियमित रूप से [[भारतीय राष्ट्रीय आन्दोलन|स्वतंत्रता के आंदोलन]] में भाग लेने लगे। यह कई बार जेल गए तथा देश के लिए बहुत कुछ बलिदान किया। उन्होंने एक खद्दर भण्डार भी खोला, जो खूब चला।&lt;br /&gt;
==ग़ज़ल तथा कविता==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी ने [[लखनऊ]] के प्रसिद्ध [[शायर]] और अपने उस्ताद तसलीम लखनवी और नसीम देहलवी से शायरी की शिक्षा हासिल की। हसरत ने [[उर्दू]] [[ग़ज़ल]] को एक नितांत नए तथा उन्नतिशील मार्ग पर मोड़ दिया है। उर्दू [[कविता]] में स्त्रियों के प्रति जो शुद्ध और लाभप्रद दृष्टिकोण दिखलाई देता है, प्रेयसी जो सहयात्री तथा मित्र रूप में दिखाई पड़ती है तथा समय से टक्कर लेती हुई अपने प्रेमी के साथ सहदेवता तथा मित्रता दिखलाती ज्ञात होती है, वह बहुत कुछ हसरत ही की देन है। उनकी कुछ खास किताबें 'कुलियात-ए-हसरत'&amp;lt;ref&amp;gt;उनकी शायरी का संग्रह।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'शरहे कलामे ग़ालिब'&amp;lt;ref&amp;gt;गालिब की शायरी की व्याख्या।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'नुकाते-ए-सुखन'&amp;lt;ref&amp;gt;उर्दू शायरी पर एक खास किताब।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&amp;lt;ref&amp;gt;जेल के संस्करण।&amp;lt;/ref&amp;gt; आदि बहुत मशहूर हुयीं। गुलाम अली द्वारा गाई गई उनकी ग़ज़ल 'चुपके चुपके रात दिन आंसू बहाना याद है' भी बहुत मशहूर हुई जिसे बाद में फिल्म निकाह में फिल्माया गया। उन्होंने ने ग़ज़लों में ही [[शासन]], [[समाज]] तथा [[इतिहास]] की बातों का ऐसे सुंदर ढंग से उपयोग किया है कि उसका प्राचीन रंग अपने स्थान पर पूरी तरह बना हुआ है। उनकी गजलें अपनी पूरी सजावट तथा सौंदर्य को बनाए रखते हुए भी ऐसा माध्यम बन गई हैं कि जीवन की सभी बातें उनमें बड़ी सुंदरता से व्यक्त की जा सकती है। उन्हें सहज में उन्नतशील गजलों का प्रर्वतक कहा जा सकता है। हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। [[साहित्य]] तथा राजनीति का सुंदर सम्मिलित कराना कितना कठिन है, ऐसा जब विचार उठता है, तब स्वत: हसरत की [[कविता]] पर दृष्टि जाती है। इनकी कविता का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
==आज़ादी में मुख्य भूमिका==&lt;br /&gt;
हमारे देश की आज़ादी की लड़ाई में इस देश के रहने वाली [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[इस्लाम धर्म|मुस्लिम]], [[सिक्ख धर्म|सिक्ख]] आदि सभी क़ौमों के लोगों ने बढ़-चढ़ कर हिस्सा लिया था और न सिर्फ हिस्सा लिया बल्कि कुरबानियॉ भी दीं। इन हिन्दु और मुस्लिम आजादी के सिपाहियों ने जंग में खास भूमिका ही अदा नहीं किया बल्कि बहुत भारी कीमत अदा की। हालांकि इस जंग ने हिन्दुस्तानी आवाम को नीचे से ऊपर तक, आम आदमी से लेकर असरदार तबकों को एक प्लेटफार्म पर इकट्ठा कर जोड़ने का काम किया और इस एकता ने भारत की [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश सरकार]] के सामने बहुत बड़ी चुनौती खड़ी कर दी थी, लेकिन हमारे देश के उस समय के बादशाहों और राजाओं, आम किसान और मजदूरों, धर्मगुरूओं, साधू सन्तो, धार्मिक विद्वानों और मौलानाओं को, जंगे आज़ादी में हिस्सा लेने की वजह से, सख्त सजाएं भुगतनी पड़ी। सैंकड़ों ज़ागीरदारों की जागीरें छीन ली गई और उलेमाओं यानि इस्लामी धर्म गुरूओं को माल्टा केे ठन्डे इलाकों की जेलों में और अन्दमान निकोबार द्वीप समूह के निर्जन स्थानों में सजा भुगतने के लिये मजबूर होना पड़ा। मौलाना हसरत मोहानी ने भी [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] से कभी समझौता नहीं किया और इन आज़ादी के सिपाहियों की तरह खुशी-खुशी तकलीफें और सजाएं भुगतीं।&lt;br /&gt;
==आज़ादी के दीवाने==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी आज़ादी के बहुत बड़े दीवाने थेे और खासकर भारत की आज़ादी से उन्हें बहुत प्यार था। वे [[बाल गंगाधर तिलक|बालगंगाधर राव]] को बडे़ सम्मान से तिलक महाराज कहते थे और उनकेे बहुत बड़े प्रशंसक थे क्योंकि उन्होंने कहा था कि आज़ादी मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है। उनकी पत्नी निशातुन्निसा बेगम, जो हमेशा परदे में रहती थीं, ने भी अपने पति के साथ आज़ादी की लड़ाई में हिस्सा लिया था। मौलाना हसरत मोहानी आज़ादी की लड़ाई में इस तरह घुलमिल गये थे कि उनके लिये कि इस राह में मिलने वाले दुख-दर्द, राहत-खुशी एक जैसे थे। वे हर तरह के हालात में अपने आप को खश रखना जानते थे। उन्होंने बहुत थोड़ी से आमदनी से, कभी कभी बिना आमदनी के, गुजारा किया। वे अंग्रेजों द्वारा कई बार जेल में डाले गये लेकिन उफ तक न की और अपना रास्ता नहीं बदला। उनकी सबसे बड़ी खासियत यह थी कि वे अंजाम की फिक्र कियेे बिना जो सच समझते थे कह देते थे। सच की कीमत पर वह कोई समझौता नहीं करते थे।&lt;br /&gt;
==कांग्रेस से सम्बन्ध==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी कालेज के ज़माने में ही आज़ादी की लड़ाई में शामिल हो गये थे। किसी तरह का समझौता न करने की आदत और नजरिये की वजह से उन्हें कालेज के दिनों में काफी परेशानियों का सामना करना पड़ा। कालेज से निकलने के बाद उन्होंने एक उर्दू मैगजीन 'उर्दू ए मोअल्ला' निकालना शुरू की जिसमें वे जंगे आज़ादी की हिमायत में सियासी लेख लिखा करते थे। सन [[1904]] में वे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] में शामिल हो गये और [[सूरत]] सत्र [[1907]] में प्रतिनिधि के रूप में उपस्थित रहे। वे कांग्रेस के अधिवेषणों और सत्रों की रिपोर्ट और समाचार अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित करते रहते थे। उन्होंने [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[वाराणसी|बनारस]], [[मुम्बई]] आदि में आयोजित होने वाले कई कांग्रेसी सत्रों की रिपोर्ट अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित की थीं। सूरत के कांग्रेस सेशन 1907 में जब शान्तिपसन्द लोगों के नरम दल और भारत की पूरी आज़ादी की हिमायत करने वाले गरम दल का विवाद उठ खड़ा हुआ तो उन्होंने तिलक के साथ कांग्रेस छोड़ दी और वे [[मुस्लिम लीग]] की तरह कांग्रेस से भी नफरत करने लगे।&lt;br /&gt;
==पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव==&lt;br /&gt;
एक दिलचस्प बात यह है कि मौलाना हसरत मोहानी ने [[अहमदाबाद]] में [[1921]] के सत्र में भारत के पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव रखा जबकि [[महात्मा गाँधी]] उस वक्त इसके लिये तैयार नहीं थे और अंग्रेजों के अधीन होम रूल&amp;lt;ref&amp;gt;स्वायत्ता&amp;lt;/ref&amp;gt; के समर्थक थे। इस वजह से मौलाना अपना प्रस्ताव पास कराने में कामयाब नहीं हुये। इसी प्रकार मुस्लिम लीग के अहमदाबाद सेशन में उन्होंने अपने भाषण के दौरान पूर्ण स्वराज का का प्रस्ताव पेश किया था हालांकि इसे मंजूर कराने में वे कामयाब नहीं हुये। बीसवीं सदी के शुरू में हसरत मोहानी ने अलीगढ़ में सविनय अवज्ञा आन्दोलन की हिमायत में स्वदेशी स्टोर शुरू किया। उन्होंने यह स्टोर उस वक्त शुरू किया जब ब्रिटिश सरकार ने उनकी मैगजीन पर पाबन्दी लगा दी। मौलाना स्वदेशी आन्दोलन के इतने बड़े हिमायती थे कि उन्होंने दिसम्बर की ठन्डी रात में भी, अपने साथी मौलाना सुलेमान नदवी के ऑफिस में निवास के दौरान, विदेशी कम्बल इस्तेमाल करने से मना कर दिया। मौलाना सुलेमान नदवी ने खुद इस घटना का वर्णन किया।&lt;br /&gt;
==इन्कलाब ज़िन्दाबाद नारा==&lt;br /&gt;
आज भी हिन्दुस्तान, [[पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश]] में अगर कोई आन्दोलन या मूवमेंट चलता है तो 'इन्कलाब ज़िन्दाबाद' का नारा उसका खास हिस्सा होता है। हमारे देश की कोई भी सियासी पार्टी या कोई संगठन अपनी मांगों के लिये मुजाहरे और प्रदर्शन करता हैं तो इस नारे का इस्तेमाल आन्दोलन में जान फूंक देता है। भारत की आज़ादी की लड़ाई में तो यह नारा उस लड़ाई की जान हुआ करता था और जब भी, जहाँ भी यह नारा बुलन्द होता था आज़ादी के दीवानों में जोश का तूफान भर देता था। इन्कलाब जिन्दाबाद का यह नारा आज़ादी के अज़ीमुश्शान सिपाही मौलाना हसरत मोहानी का दिया हुआ है। भारत की आज़ादी में बढ़-चढ़ कर हिस्सा लेने वाले हिन्दुस्तानी रहनुमाओं और मुजाहिदों की फेहरिस्त में मौलाना हसरत मोहानी का नाम सरे फेहरिस्त शामिल है। उन्होंने इन्कलाब जिन्दाबाद का नारा देने के अलावा टोटल फ्रीडम यानि पूर्ण स्वराज्य यानि भारत के लिये पूरी तरह से आज़ादी की मांग की हिमायत की थी।&lt;br /&gt;
==ईमानदार और सच्चे मुसलमान==&lt;br /&gt;
हकीकत में, देशभक्त होने के साथ-साथ, मौलाना हसरत मौलाना बहुत सारी खूबियों के मालिक थे। वे साहित्यकार, [[शायर]], पत्रकार, इस्लामी विद्वान, समाजसेवक और उसूलपरस्त राजनीतिज्ञ थे। वे बहुत काबिल, ईमानदार और सच्चे मुसलमान थे लेकिन उन्होंने कम्युनिस्ट विचारधारा को भी आगे बढ़ाया। वे भारत में कम्युनिस्ट पार्टी के फाउन्डर मेम्बरों में से एक थे। वे [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्ण]] के भी प्रशंसक थे। हिन्दुस्तान पाकिस्तान के बंटवारे के बाद उन्होंने पाकिस्तान के बजाय हिन्दुस्तान में रहना पसन्द किया, किन्तु पाकिस्तान में भी लोग उन्हें उसी सम्मान से देखते हैं जिस तरह हिन्दुस्तान में उन्हें सम्मान दिया जाता है।&lt;br /&gt;
==निधन==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी की मृत्यु [[13 मई]], सन [[1951]] ई. को [[कानपुर]] में हुई थी। इनके इन्तकाल के बाद 1951 में [[कराची]] पाकिस्तान में हसरत मोहानी मेमोरियल सोसायटी, हसरत मोहानी मेमोरियल लाईब्रेरी और ट्रस्ट बनाये गये। उनके वर्षी पर हर साल इस ट्रस्ट और हिन्दुस्तान पाकिस्तान के अन्य संगठनों द्वारा उनकी याद में सभायें और विचार गोश्ठियॉ आयोजित की जाती हैं। करांची पाकिस्तान में हसरत मोहानी कालोनी, कोरांगी कालोनी हैं और कराची के व्यवसायिक इलाके में बहुत बडे़ रोड का नाम उनके नाम पर रखा गया है।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{उर्दू शायर}}{{स्वतन्त्रता सेनानी}}&lt;br /&gt;
[[Category:कवि]][[Category:उर्दू शायर]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व]][[Category:चरित कोश]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व कोश]][[Category:हिन्दी विश्वकोश]][[Category:इतिहास कोश]][[Category:राजनीति_कोश]][[Category:स्वतन्त्रता_सेनानी]][[Category:जीवनी_साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546611</id>
		<title>हसरत मोहानी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546611"/>
		<updated>2016-01-19T10:12:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा साहित्यकार&lt;br /&gt;
|चित्र=Hasrat-Mohani.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=हसरत मोहानी &lt;br /&gt;
|पूरा नाम=मौलना हसरत मोहानी&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[1 जनवरी]] [[1875]]  ई.&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=उन्नाव &lt;br /&gt;
|मृत्यु=[[13 मई]] [[1951]] ई.&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=[[कानपुर]]&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पालक माता-पिता=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|कर्म भूमि=भारत&lt;br /&gt;
|कर्म-क्षेत्र=&lt;br /&gt;
|मुख्य रचनाएँ='कुलियात-ए-हसरत', 'शरहे कलामे ग़ालिब', 'नुकाते-ए-सुख़न', 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&lt;br /&gt;
|विषय=&lt;br /&gt;
|भाषा=ऊर्दू &lt;br /&gt;
|विद्यालय=[[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]]&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बी. ए.&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=उर्दू शायर&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। इनकी [[कविता]] का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''मौलाना हसरत मोहानी''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Maulana Hasrat Mohani'', मूल नाम- सैयद फ़ज़्लुल्हसन, जन्म-[[1 जनवरी]], [[1875]], उन्नाव, [[उत्तर प्रदेश]]; मृत्यु- [[13 मई]], [[1951]] [[कानपुर]]) [[भारत]] की आज़ादी की लड़ाई के सच्चे सिपाही होने के साथ-साथ [[शायर]], पत्रकार, राजनीतिज्ञ और ब्रिटिश भारत के [[सांसद]] थे।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://www.aashnai.com/Thread-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-1-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80-1875|title=हसरत मोहानी|accessmonthday=19 जनवरी|accessyear=2016|last= |first= |authorlink= |format= |publisher=Aashnai|language=हिन्दी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==जीवन परिचय==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी 'इन्कलाब ज़िन्दाबाद' का नारा देने वाले आज़ादी के सच्चे सिपाही थे, उनका वास्तविक नाम 'सैयद फ़ज़्लुल्हसन' और उपनाम 'हसरत' था। वे [[उत्तर प्रदेश]] के ज़िला उन्नाव के मोहान गांव में पैदा हुये थे इसलिये 'मौलाना हसरत मोहानी' के नाम से मशहूर हुए। इनका उपनाम इतना प्रसिद्ध हुआ कि लोग इनका वास्तविक नाम भूल गए।&lt;br /&gt;
==शिक्षा==&lt;br /&gt;
इनकी आरंभिक शिक्षा घर पर ही हुई थी। ये बहुत ही होशियार और मेहनती विद्यार्थी थे और उन्होंने राज्य स्तरीय परीक्षा में टॉप किया था। बाद में उन्होंने [[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]] में पढ़ाई की जहाँ उनके कालेज के साथी मौलाना मोहम्मद अली जौहर और मौलाना शौक़त अली आदि थे। [[अलीगढ़]] के छात्र दो दलों में बँटे हुए थे। एक दल देशभक्त था और दूसरा दल स्वार्थभक्त था। ये प्रथम दल में सम्मिलित होकर उसकी प्रथम पंक्ति में आ गए। यह तीन बार कॉलेज से निर्वासित हुए। उन्होंने सन [[1903]] ई. में बी. ए. परीक्षा उत्तीर्ण की थी। इसके अंर्तगत इन्होंने एक [[पत्रिका]] 'उर्दुएमुअल्ला' भी निकाली और नियमित रूप से [[भारतीय राष्ट्रीय आन्दोलन|स्वतंत्रता के आंदोलन]] में भाग लेने लगे। यह कई बार जेल गए तथा देश के लिए बहुत कुछ बलिदान किया। उन्होंने एक खद्दर भण्डार भी खोला, जो खूब चला।&lt;br /&gt;
==ग़ज़ल तथा कविता==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी ने [[लखनऊ]] के प्रसिद्ध [[शायर]] और अपने उस्ताद तसलीम लखनवी और नसीम देहलवी से शायरी की शिक्षा हासिल की। हसरत ने [[उर्दू]] [[ग़ज़ल]] को एक नितांत नए तथा उन्नतिशील मार्ग पर मोड़ दिया है। उर्दू [[कविता]] में स्त्रियों के प्रति जो शुद्ध और लाभप्रद दृष्टिकोण दिखलाई देता है, प्रेयसी जो सहयात्री तथा मित्र रूप में दिखाई पड़ती है तथा समय से टक्कर लेती हुई अपने प्रेमी के साथ सहदेवता तथा मित्रता दिखलाती ज्ञात होती है, वह बहुत कुछ हसरत ही की देन है। उनकी कुछ खास किताबें 'कुलियात-ए-हसरत'&amp;lt;ref&amp;gt;उनकी शायरी का संग्रह।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'शरहे कलामे ग़ालिब'&amp;lt;ref&amp;gt;गालिब की शायरी की व्याख्या।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'नुकाते-ए-सुखन'&amp;lt;ref&amp;gt;उर्दू शायरी पर एक खास किताब।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&amp;lt;ref&amp;gt;जेल के संस्करण।&amp;lt;/ref&amp;gt; आदि बहुत मशहूर हुयीं। गुलाम अली द्वारा गाई गई उनकी ग़ज़ल 'चुपके चुपके रात दिन आंसू बहाना याद है' भी बहुत मशहूर हुई जिसे बाद में फिल्म निकाह में फिल्माया गया। उन्होंने ने ग़ज़लों में ही [[शासन]], [[समाज]] तथा [[इतिहास]] की बातों का ऐसे सुंदर ढंग से उपयोग किया है कि उसका प्राचीन रंग अपने स्थान पर पूरी तरह बना हुआ है। उनकी गजलें अपनी पूरी सजावट तथा सौंदर्य को बनाए रखते हुए भी ऐसा माध्यम बन गई हैं कि जीवन की सभी बातें उनमें बड़ी सुंदरता से व्यक्त की जा सकती है। उन्हें सहज में उन्नतशील गजलों का प्रर्वतक कहा जा सकता है। हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। [[साहित्य]] तथा राजनीति का सुंदर सम्मिलित कराना कितना कठिन है, ऐसा जब विचार उठता है, तब स्वत: हसरत की [[कविता]] पर दृष्टि जाती है। इनकी कविता का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
==आज़ादी में मुख्य भूमिका==&lt;br /&gt;
हमारे देश की आज़ादी की लड़ाई में इस देश के रहने वाली [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[इस्लाम धर्म|मुस्लिम]], [[सिक्ख धर्म|सिक्ख]] आदि सभी क़ौमों के लोगों ने बढ़-चढ़ कर हिस्सा लिया था और न सिर्फ हिस्सा लिया बल्कि कुरबानियॉ भी दीं। इन हिन्दु और मुस्लिम आजादी के सिपाहियों ने जंग में खास भूमिका ही अदा नहीं किया बल्कि बहुत भारी कीमत अदा की। हालांकि इस जंग ने हिन्दुस्तानी आवाम को नीचे से ऊपर तक, आम आदमी से लेकर असरदार तबकों को एक प्लेटफार्म पर इकट्ठा कर जोड़ने का काम किया और इस एकता ने भारत की [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश सरकार]] के सामने बहुत बड़ी चुनौती खड़ी कर दी थी, लेकिन हमारे देश के उस समय के बादशाहों और राजाओं, आम किसान और मजदूरों, धर्मगुरूओं, साधू सन्तो, धार्मिक विद्वानों और मौलानाओं को, जंगे आज़ादी में हिस्सा लेने की वजह से, सख्त सजाएं भुगतनी पड़ी। सैंकड़ों ज़ागीरदारों की जागीरें छीन ली गई और उलेमाओं यानि इस्लामी धर्म गुरूओं को माल्टा केे ठन्डे इलाकों की जेलों में और अन्दमान निकोबार द्वीप समूह के निर्जन स्थानों में सजा भुगतने के लिये मजबूर होना पड़ा। मौलाना हसरत मोहानी ने भी [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] से कभी समझौता नहीं किया और इन आज़ादी के सिपाहियों की तरह खुशी-खुशी तकलीफें और सजाएं भुगतीं।&lt;br /&gt;
==आज़ादी के दीवाने==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी आज़ादी के बहुत बड़े दीवाने थेे और खासकर भारत की आज़ादी से उन्हें बहुत प्यार था। वे [[बाल गंगाधर तिलक|बालगंगाधर राव]] को बडे़ सम्मान से तिलक महाराज कहते थे और उनकेे बहुत बड़े प्रशंसक थे क्योंकि उन्होंने कहा था कि आज़ादी मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है। उनकी पत्नी निशातुन्निसा बेगम, जो हमेशा परदे में रहती थीं, ने भी अपने पति के साथ आज़ादी की लड़ाई में हिस्सा लिया था। मौलाना हसरत मोहानी आज़ादी की लड़ाई में इस तरह घुलमिल गये थे कि उनके लिये कि इस राह में मिलने वाले दुख-दर्द, राहत-खुशी एक जैसे थे। वे हर तरह के हालात में अपने आप को खश रखना जानते थे। उन्होंने बहुत थोड़ी से आमदनी से, कभी कभी बिना आमदनी के, गुजारा किया। वे अंग्रेजों द्वारा कई बार जेल में डाले गये लेकिन उफ तक न की और अपना रास्ता नहीं बदला। उनकी सबसे बड़ी खासियत यह थी कि वे अंजाम की फिक्र कियेे बिना जो सच समझते थे कह देते थे। सच की कीमत पर वह कोई समझौता नहीं करते थे।&lt;br /&gt;
==कांग्रेस से सम्बन्ध==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी कालेज के ज़माने में ही आज़ादी की लड़ाई में शामिल हो गये थे। किसी तरह का समझौता न करने की आदत और नजरिये की वजह से उन्हें कालेज के दिनों में काफी परेशानियों का सामना करना पड़ा। कालेज से निकलने के बाद उन्होंने एक उर्दू मैगजीन 'उर्दू ए मोअल्ला' निकालना शुरू की जिसमें वे जंगे आज़ादी की हिमायत में सियासी लेख लिखा करते थे। सन [[1904]] में वे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] में शामिल हो गये और [[सूरत]] सत्र [[1907]] में प्रतिनिधि के रूप में उपस्थित रहे। वे कांग्रेस के अधिवेषणों और सत्रों की रिपोर्ट और समाचार अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित करते रहते थे। उन्होंने [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[वाराणसी|बनारस]], [[मुम्बई]] आदि में आयोजित होने वाले कई कांग्रेसी सत्रों की रिपोर्ट अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित की थीं। सूरत के कांग्रेस सेशन 1907 में जब शान्तिपसन्द लोगों के नरम दल और भारत की पूरी आज़ादी की हिमायत करने वाले गरम दल का विवाद उठ खड़ा हुआ तो उन्होंने तिलक के साथ कांग्रेस छोड़ दी और वे [[मुस्लिम लीग]] की तरह कांग्रेस से भी नफरत करने लगे।&lt;br /&gt;
==पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव==&lt;br /&gt;
एक दिलचस्प बात यह है कि मौलाना हसरत मोहानी ने [[अहमदाबाद]] में [[1921]] के सत्र में भारत के पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव रखा जबकि [[महात्मा गाँधी]] उस वक्त इसके लिये तैयार नहीं थे और अंग्रेजों के अधीन होम रूल&amp;lt;ref&amp;gt;स्वायत्ता&amp;lt;/ref&amp;gt; के समर्थक थे। इस वजह से मौलाना अपना प्रस्ताव पास कराने में कामयाब नहीं हुये। इसी प्रकार मुस्लिम लीग के अहमदाबाद सेशन में उन्होंने अपने भाषण के दौरान पूर्ण स्वराज का का प्रस्ताव पेश किया था हालांकि इसे मंजूर कराने में वे कामयाब नहीं हुये। बीसवीं सदी के शुरू में हसरत मोहानी ने अलीगढ़ में सविनय अवज्ञा आन्दोलन की हिमायत में स्वदेशी स्टोर शुरू किया। उन्होंने यह स्टोर उस वक्त शुरू किया जब ब्रिटिश सरकार ने उनकी मैगजीन पर पाबन्दी लगा दी। मौलाना स्वदेशी आन्दोलन के इतने बड़े हिमायती थे कि उन्होंने दिसम्बर की ठन्डी रात में भी, अपने साथी मौलाना सुलेमान नदवी के ऑफिस में निवास के दौरान, विदेशी कम्बल इस्तेमाल करने से मना कर दिया। मौलाना सुलेमान नदवी ने खुद इस घटना का वर्णन किया।&lt;br /&gt;
==इन्कलाब ज़िन्दाबाद नारा==&lt;br /&gt;
आज भी हिन्दुस्तान, [[पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश]] में अगर कोई आन्दोलन या मूवमेंट चलता है तो 'इन्कलाब ज़िन्दाबाद' का नारा उसका खास हिस्सा होता है। हमारे देश की कोई भी सियासी पार्टी या कोई संगठन अपनी मांगों के लिये मुजाहरे और प्रदर्शन करता हैं तो इस नारे का इस्तेमाल आन्दोलन में जान फूंक देता है। भारत की आज़ादी की लड़ाई में तो यह नारा उस लड़ाई की जान हुआ करता था और जब भी, जहाँ भी यह नारा बुलन्द होता था आज़ादी के दीवानों में जोश का तूफान भर देता था। इन्कलाब जिन्दाबाद का यह नारा आज़ादी के अज़ीमुश्शान सिपाही मौलाना हसरत मोहानी का दिया हुआ है। भारत की आज़ादी में बढ़-चढ़ कर हिस्सा लेने वाले हिन्दुस्तानी रहनुमाओं और मुजाहिदों की फेहरिस्त में मौलाना हसरत मोहानी का नाम सरे फेहरिस्त शामिल है। उन्होंने इन्कलाब जिन्दाबाद का नारा देने के अलावा टोटल फ्रीडम यानि पूर्ण स्वराज्य यानि भारत के लिये पूरी तरह से आज़ादी की मांग की हिमायत की थी।&lt;br /&gt;
==ईमानदार और सच्चे मुसलमान==&lt;br /&gt;
हकीकत में, देशभक्त होने के साथ-साथ, मौलाना हसरत मौलाना बहुत सारी खूबियों के मालिक थे। वे साहित्यकार, [[शायर]], पत्रकार, इस्लामी विद्वान, समाजसेवक और उसूलपरस्त राजनीतिज्ञ थे। वे बहुत काबिल, ईमानदार और सच्चे मुसलमान थे लेकिन उन्होंने कम्युनिस्ट विचारधारा को भी आगे बढ़ाया। वे भारत में कम्युनिस्ट पार्टी के फाउन्डर मेम्बरों में से एक थे। वे [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्ण]] के भी प्रशंसक थे। हिन्दुस्तान पाकिस्तान के बंटवारे के बाद उन्होंने पाकिस्तान के बजाय हिन्दुस्तान में रहना पसन्द किया, किन्तु पाकिस्तान में भी लोग उन्हें उसी सम्मान से देखते हैं जिस तरह हिन्दुस्तान में उन्हें सम्मान दिया जाता है।&lt;br /&gt;
==निधन==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी की मृत्यु [[13 मई]], सन [[1951]] ई. को [[कानपुर]] में हुई थी। इनके इन्तकाल के बाद 1951 में [[कराची]] पाकिस्तान में हसरत मोहानी मेमोरियल सोसायटी, हसरत मोहानी मेमोरियल लाईब्रेरी और ट्रस्ट बनाये गये। उनके वर्षी पर हर साल इस ट्रस्ट और हिन्दुस्तान पाकिस्तान के अन्य संगठनों द्वारा उनकी याद में सभायें और विचार गोश्ठियॉ आयोजित की जाती हैं। करांची पाकिस्तान में हसरत मोहानी कालोनी, कोरांगी कालोनी हैं और कराची के व्यवसायिक इलाके में बहुत बडे़ रोड का नाम उनके नाम पर रखा गया है।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{उर्दू शायर}}{{स्वतन्त्रता सेनानी}}&lt;br /&gt;
[[Category:कवि]][[Category:उर्दू शायर]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व]][[Category:चरित कोश]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व कोश]][[Category:हिन्दी विश्वकोश]][[Category:इतिहास कोश]][[Category:राजनीति_कोश]][[Category:स्वतन्त्रता_सेनानी]][[Category:जीवनी_साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546610</id>
		<title>हसरत मोहानी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;diff=546610"/>
		<updated>2016-01-19T09:35:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा साहित्यकार&lt;br /&gt;
|चित्र=Hasrat-Mohani.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=हसरत मोहानी &lt;br /&gt;
|पूरा नाम=मौलना हसरत मोहानी&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=फ़ज़्लुल्हसन&lt;br /&gt;
|जन्म=[[1 जनवरी]] [[1875]]  ई.&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=उन्नाव &lt;br /&gt;
|मृत्यु=[[13 मई]] [[1951]] ई.&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=कानपुर&lt;br /&gt;
|अभिभावक=&lt;br /&gt;
|पालक माता-पिता=&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=&lt;br /&gt;
|संतान=&lt;br /&gt;
|कर्म भूमि=भारत&lt;br /&gt;
|कर्म-क्षेत्र=&lt;br /&gt;
|मुख्य रचनाएँ='कुलियात-ए-हसरत', 'शरहे कलामे ग़ालिब', 'नुकाते सुखन', 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&lt;br /&gt;
|विषय=&lt;br /&gt;
|भाषा=ऊर्दू &lt;br /&gt;
|विद्यालय=[[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]]&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बी. ए.&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=उर्दू शायर&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। इनकी [[कविता]] का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''मौलाना हसरत मोहानी''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Maulana Hasrat Mohani'', जन्म-[[1 जनवरी]], [[1875]], उन्नाव, [[उत्तर प्रदेश]]; मृत्यु- [[13 मई]], [[1951]] [[कानपुर]]) [[भारत]] की आज़ादी की लड़ाई के सच्चे सिपाही होने के साथ-साथ [[शायर]], पत्रकार, राजनीतिज्ञ, और ब्रिटिश भारत के [[सांसद]] थे।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://www.aashnai.com/Thread-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-1-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80-1875|title=हसरत मोहानी|accessmonthday=19 जनवरी|accessyear=2016|last= |first= |authorlink= |format= |publisher=Aashnai|language=हिन्दी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==जीवन परिचय==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी 'इन्कलाब ज़िन्दाबाद' का नारा देने वाले आज़ादी के सच्चे सिपाही थे, उनका वास्तविक नाम 'सैयद फज़्लुलहसन' और उपनाम 'हसरत' था। वे [[उत्तर प्रदेश]] के ज़िला उन्नाव के मोहान गांव में पैदा हुये थे इसलिये 'मौलाना हसरत मोहानी' के नाम से मशहूर हुए। इनका उपनाम इतना प्रसिद्ध हुआ कि लोग इनका वास्तविक नाम भूल गए।&lt;br /&gt;
==शिक्षा==&lt;br /&gt;
इनकी आरंभिक शिक्षा घर पर ही हुई थी। ये बहुत ही होशियार और मेहनती विद्यार्थी थे और उन्होंने राज्य स्तरीय परीक्षा में टॉप किया था। बाद में उन्होंने [[अलीगढ़ मुस्लिम यूनीवर्सिटी]] में पढ़ाई की जहाँ उनके कॉलेज के साथी मौलाना मोहम्मद अली जौहर और मौलाना शौक़त अली आदि थे। [[अलीगढ़]] के छात्र दो दलों में बँटे हुए थे। एक दल देशभक्त था और दूसरा दल स्वार्थभक्त था। ये प्रथम दल में सम्मिलित होकर उसकी प्रथम पंक्ति में आ गए। यह तीन बार कॉलेज से निर्वासित हुए। उन्होंने सन [[1903]] ई. में बी. ए. परीक्षा उत्तीर्ण की थी। इसके अंर्तगत इन्होंने एक [[पत्रिका]] 'उर्दुएमुअल्ला' भी निकाली और नियमित रूप से [[भारतीय राष्ट्रीय आन्दोलन|स्वतंत्रता के आंदोलन]] में भाग लेने लगे। यह कई बार जेल गए तथा देश के लिए बहुत कुछ बलिदान किया। उन्होंने एक खद्दर भण्डार भी खोला, जो खूब चला।&lt;br /&gt;
==ग़ज़ल तथा कविता==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी ने [[लखनऊ]] के प्रसिद्ध [[शायर]] और अपने उस्ताद तसलीम लखनवी और नसीम देहलवी से शायरी की शिक्षा हासिल की। हसरत ने [[उर्दू]] [[ग़ज़ल]] को एक नितांत नए तथा उन्नतिशील मार्ग पर मोड़ दिया है। उर्दू [[कविता]] में स्त्रियों के प्रति जो शुद्ध और लाभप्रद दृष्टिकोण दिखलाई देता है, प्रेयसी जो सहयात्री तथा मित्र रूप में दिखाई पड़ती है तथा समय से टक्कर लेती हुई अपने प्रेमी के साथ सहदेवता तथा मित्रता दिखलाती ज्ञात होती है, वह बहुत कुछ हसरत ही की देन है। उनकी कुछ खास किताबें 'कुल्लियाते हसरत मोहानी'&amp;lt;ref&amp;gt;उनकी शायरी का संग्रह।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'शरहे कलामे ग़ालिब'&amp;lt;ref&amp;gt;गालिब की शायरी की व्याख्या।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'नुकाते सुखन'&amp;lt;ref&amp;gt;उर्दू शायरी पर एक खास किताब।&amp;lt;/ref&amp;gt;, 'मसुशाहदाते ज़िन्दां'&amp;lt;ref&amp;gt;जेल के संस्करण।&amp;lt;/ref&amp;gt; आदि बहुत मशहूर हुयीं। गुलाम अली द्वारा गाई गई उनकी ग़ज़ल 'चुपके चुपके रात दिन आंसू बहाना याद है' भी बहुत मशहूर हुई जिसे बाद में फिल्म निकाह में फिल्माया गया। उन्होंने ने गजलों में ही [[शासन]], [[समाज]] तथा [[इतिहास]] की बातों का ऐसे सुंदर ढंग से उपयोग किया है कि उसका प्राचीन रंग अपने स्थान पर पूरी तरह बना हुआ है। उनकी गजलें अपनी पूरी सजावट तथा सौंदर्य को बनाए रखते हुए भी ऐसा माध्यम बन गई हैं कि जीवन की सभी बातें उनमें बड़ी सुंदरता से व्यक्त की जा सकती है। उन्हें सहज में उन्नतशील गजलों का प्रर्वतक कहा जा सकता है। हसरत ने अपना सारा जीवन कविता करने तथा स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रयत्न एवं कष्ट उठाने में व्यतीत किया। [[साहित्य]] तथा राजनीति का सुंदर सम्मिलित कराना कितना कठिन है, ऐसा जब विचार उठता है, तब स्वत: हसरत की [[कविता]] पर दृष्टि जाती है। इनकी कविता का संग्रह 'कुलियात-ए-हसरत' के नाम से प्रकाशित है।&lt;br /&gt;
==आज़ादी में मुख्य भूमिका==&lt;br /&gt;
हमारे देश की आज़ादी की लड़ाई में इस देश के रहने वाली [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[इस्लाम धर्म|मुस्लिम]], [[सिक्ख धर्म|सिक्ख]] आदि सभी क़ौमों के लोगों ने बढ़-चढ़ कर हिस्सा लिया था और न सिर्फ हिस्सा लिया बल्कि कुरबानियॉ भी दीं। इन हिन्दु और मुस्लिम आजादी के सिपाहियों ने जंग में खास भूमिका ही अदा नहीं किया बल्कि बहुत भारी कीमत अदा की। हालांकि इस जंग ने हिन्दुस्तानी आवाम को नीचे से ऊपर तक, आम आदमी से लेकर असरदार तबकों को एक प्लेटफार्म पर इकट्ठा कर जोड़ने का काम किया और इस एकता ने भारत की [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश सरकार]] के सामने बहुत बड़ी चुनौती खड़ी कर दी थी, लेकिन हमारे देश के उस समय के बादशाहों और राजाओं, आम किसान और मजदूरों, धर्मगुरूओं, साधू सन्तो, धार्मिक विद्वानों और मौलानाओं को, जंगे आज़ादी में हिस्सा लेने की वजह से, सख्त सजाएं भुगतनी पड़ी। सैंकड़ों जागीरदारों की जागीरें छीन ली गई और उलेमाओं यानि इस्लामी धर्म गुरूओं को माल्टा केे ठन्डे इलाकों की जेलों में और अन्दमान निकोबार द्वीप समूह के निर्जन स्थानों में सजा भुगतने के लिये मजबूर होना पड़ा। मौलाना हसरत मोहानी ने भी [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] से कभी समझौता नहीं किया और इन आज़ादी के सिपाहियों की तरह खुशी-खुशी तकलीफें और सजाएं भुगतीं।&lt;br /&gt;
==आज़ादी के दीवाने==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी आज़ादी के बहुत बड़े दीवाने थेे और खासकर भारत की आज़ादी से उन्हें बहुत प्यार था। वे [[बाल गंगाधर तिलक|बालगंगाधर राव]] को बडे़ सम्मान से तिलक महाराज कहते थे और उनकेे बहुत बड़े प्रशंसक थे क्योंकि उन्होंने कहा था कि आज़ादी मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है। उनकी पत्नी निशातुन्निसा बेगम, जो हमेशा परदे में रहती थीं, ने भी अपने पति के साथ आज़ादी की लड़ाई में हिस्सा लिया था। मौलाना हसरत मोहानी आज़ादी की लड़ाई में इस तरह घुलमिल गये थे कि उनके लिये कि इस राह में मिलने वाले दुख-दर्द, राहत-खुशी एक जैसे थे। वे हर तरह के हालात में अपने आप को खश रखना जानते थे। उन्होंने बहुत थोड़ी से आमदनी से, कभी कभी बिना आमदनी के, गुजारा किया। वे अंग्रेजों द्वारा कई बार जेल में डाले गये लेकिन उफ तक न की और अपना रास्ता नहीं बदला। उनकी सबसे बड़ी खासियत यह थी कि वे अंजाम की फिक्र कियेे बिना जो सच समझते थे कह देते थे। सच की कीमत पर वह कोई समझौता नहीं करते थे।&lt;br /&gt;
==कांग्रेस से सम्बन्ध==&lt;br /&gt;
मौलाना हसरत मोहानी कॉलेज के ज़माने में ही आज़ादी की लड़ाई में शामिल हो गये थे। किसी तरह का समझौता न करने की आदत और नजरिये की वजह से उन्हें कालेज के दिनों में काफी परेशानियों का सामना करना पड़ा। कॉलेज से निकलने के बाद उन्होंने एक उर्दू मैगजीन 'उर्दू ए मोअल्ला' निकालना शुरू की जिसमें वे जंगे आज़ादी की हिमायत में सियासी लेख लिखा करते थे। सन [[1904]] में वे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] में शामिल हो गये और [[सूरत]] सत्र [[1907]] में प्रतिनिधि के रूप में उपस्थित रहे। वे कांग्रेस के अधिवेषणों और सत्रों की रिपोर्ट और समाचार अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित करते रहते थे। उन्होंने [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[वाराणसी|बनारस]], [[मुम्बई]] आदि में आयोजित होने वाले कई कांग्रेसी सत्रों की रिपोर्ट अपनी मैगजीन उर्दू ए मुअल्ला में प्रकाशित की थीं। सूरत के कांग्रेस सेशन 1907 में जब शान्तिपसन्द लोगों के नरम दल और भारत की पूरी आज़ादी की हिमायत करने वाले गरम दल का विवाद उठ खड़ा हुआ तो उन्होंने तिलक के साथ कांग्रेस छोड़ दी और वे [[मुस्लिम लीग]] की तरह कांग्रेस से भी नफरत करने लगे।&lt;br /&gt;
==पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव==&lt;br /&gt;
एक दिलचस्प बात यह है कि मौलाना हसरत मोहानी ने [[अहमदाबाद]] में [[1921]] के सत्र में भारत के पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव रखा जबकि [[महात्मा गाँधी]] उस वक्त इसके लिये तैयार नहीं थे और अंग्रेजों के अधीन होम रूल&amp;lt;ref&amp;gt;स्वायत्ता&amp;lt;/ref&amp;gt; के समर्थक थे। इस वजह से मौलाना अपना प्रस्ताव पास कराने में कामयाब नहीं हुये। इसी प्रकार मुस्लिम लीग के अहमदाबाद सेशन में उन्होंने अपने भाषण के दौरान पूर्ण स्वराज का का प्रस्ताव पेश किया था हालांकि इसे मंजूर कराने में वे कामयाब नहीं हुये। बीसवीं सदी के शुरू में हसरत मोहानी ने अलीगढ़ में सविनय अवज्ञा आन्दोलन की हिमायत में स्वदेशी स्टोर शुरू किया। उन्होंने यह स्टोर उस वक्त शुरू किया जब ब्रिटिश सरकार ने उनकी मैगजीन पर पाबन्दी लगा दी। मौलाना स्वदेशी आन्दोलन के इतने बड़े हिमायती थे कि उन्होंने दिसम्बर की ठन्डी रात में भी, अपने साथी मौलाना सुलेमान नदवी के ऑफिस में निवास के दौरान, विदेशी कम्बल इस्तेमाल करने से मना कर दिया। मौलाना सुलेमान नदवी ने खुद इस घटना का वर्णन किया।&lt;br /&gt;
==इन्कलाब जिन्दाबाद नारा==&lt;br /&gt;
आज भी हिन्दुस्तान, [[पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश]] में अगर कोई आन्दोलन या मूवमेंट चलता है तो 'इन्कलाब जिन्दाबाद' का नारा उसका खास हिस्सा होता है। हमारे देश की कोई भी सियासी पार्टी या कोई संगठन अपनी मांगों के लिये मुजाहरे और प्रदर्शन करता हैं तो इस नारे का इस्तेमाल आन्दोलन में जान फूंक देता है। भारत की आज़ादी की लड़ाई में तो यह नारा उस लड़ाई की जान हुआ करता था और जब भी, जहॉ भी यह नारा बुलन्द होता था आज़ादी के दीवानों में जोश का तूफान भर देता था। इन्कलाब जिन्दाबाद का यह नारा आज़ादी के अज़ीमुश्शान सिपाही मौलाना हसरत मोहानी का दिया हुआ है। भारत की आज़ादी में बढ़-चढ़ कर हिस्सा लेने वाले हिन्दुस्तानी रहनुमाओं और मुजाहिदों की फेहरिस्त में मौलाना हसरत मोहानी का नाम सरे फेहरिस्त शामिल है। उन्होंने इन्कलाब जिन्दाबाद का नारा देने के अलावा टोटल फ्रीडम यानि पूर्ण स्वराज्य यानि भारत के लिये पूरी तरह से आज़ादी की मांग की हिमायत की थी।&lt;br /&gt;
==ईमानदार और सच्चे मुसलमान==&lt;br /&gt;
हकीकत में, देशभक्त होने के साथ-साथ, मौलाना हसरत मौलाना बहुत सारी खूबियों के मालिक थे। वे साहित्यकार, [[शायर]], पत्रकार, इस्लामी विद्वान, समाजसेवक और उसूलपरस्त राजनीतिज्ञ थे। वे बहुत काबिल, ईमानदार और सच्चे मुसलमान थे लेकिन उन्होंने कम्युनिस्ट विचारधारा को भी आगे बढ़ाया। वे भारत में कम्युनिस्ट पार्टी के फाउन्डर मेम्बरों में से एक थे। वे [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्ण]] के भी प्रशंसक थे। हिन्दुस्तान पाकिस्तान के बंटवारे के बाद उन्होंने पाकिस्तान के बजाय हिन्दुस्तान में रहना पसन्द किया, किन्तु पाकिस्तान में भी लोग उन्हें उसी सम्मान से देखते हैं जिस तरह हिन्दुस्तान में उन्हें सम्मान दिया जाता है।&lt;br /&gt;
==निधन==&lt;br /&gt;
हसरत मोहानी की मृत्यु [[13 मई]], सन [[1951]] ई. को [[कानपुर]] में हुई थी। इनके इन्तकाल के बाद 1951 में [[कराची]] पाकिस्तान में हसरत मोहानी मेमोरियल सोसायटी, हसरत मोहानी मेमोरियल लाईब्रेरी और ट्रस्ट बनाये गये। उनके वर्षी पर हर साल इस ट्रस्ट और हिन्दुस्तान पाकिस्तान के अन्य संगठनों द्वारा उनकी याद में सभायें और विचार गोश्ठियॉ आयोजित की जाती हैं। करांची पाकिस्तान में हसरत मोहानी कालोनी, कोरांगी कालोनी हैं और कराची के व्यवसायिक इलाके में बहुत बडे़ रोड का नाम उनके नाम पर रखा गया है।&amp;lt;ref name=&amp;quot;nn&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{उर्दू शायर}}{{स्वतन्त्रता सेनानी}}&lt;br /&gt;
[[Category:कवि]][[Category:उर्दू शायर]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व]][[Category:चरित कोश]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व कोश]][[Category:हिन्दी विश्वकोश]][[Category:इतिहास कोश]][[Category:राजनीति_कोश]][[Category:स्वतन्त्रता_सेनानी]][[Category:जीवनी_साहित्य]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Maulana_Hasrat_Mohani&amp;diff=546609</id>
		<title>Maulana Hasrat Mohani</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=Maulana_Hasrat_Mohani&amp;diff=546609"/>
		<updated>2016-01-19T09:33:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;सिद्धार्थ शुक्ला: हसरत मोहानी को अनुप्रेषित&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[हसरत मोहानी]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>सिद्धार्थ शुक्ला</name></author>
	</entry>
</feed>