<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Shekhawatmukesh</id>
	<title>Bharatkosh - सदस्य द्वारा योगदान [hi]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Shekhawatmukesh"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/Shekhawatmukesh"/>
	<updated>2026-07-07T02:11:39Z</updated>
	<subtitle>सदस्य द्वारा योगदान</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.41.1</generator>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%B2_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&amp;diff=154949</id>
		<title>चंबल नदी</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%B2_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&amp;diff=154949"/>
		<updated>2011-04-22T11:23:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Shekhawatmukesh: /* ग्रन्थों के अनुसार */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Chambal-River.jpg|thumb|250px|चंबल नदी, ([[राजस्थान]] और [[मध्य प्रदेश]] की सीमा पर)]]&lt;br /&gt;
'''चम्बल  / चर्मण्वती नदी'''&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
चम्बल [[भारत]] में बहने वाली एक नदी है। चंबल [[यमुना नदी]] की मुख्य सहायक नदी है और चम्बल नदी का उद्गम [[मध्य प्रदेश]] राज्य के पश्चिम में [[विंध्य पर्वतमाला]] के ठीक दक्षिण में महू से निकलती है, अपने उद्गम से उत्तर में यह [[राजस्थान]] राज्य के दक्षिण-पूर्वी भाग में बहती है। पूर्वोत्तर में मुड़कर यह [[कोटा]] के पृष्ठ भाग तथा [[राजस्थान]] मध्य प्रदेश की सीमा के समानांतर बहती है; पूर्व-दक्षिण पूर्व में सरककर यह [[उत्तर प्रदेश]]-मध्य प्रदेश सीमा के एक हिस्से का निर्माण करती है और उत्तर प्रदेश में बहते हुए 900 किलोमीटर की दूरी तय करके यमुना नदी में मिल जाती है। [[बनास नदी|बनास]], [[काली सिंध नदी|काली सिंध]], [[शिप्रा नदी|शिप्रा]] और [[पार्वती नदी|पार्वती]] इसकी मुख्य सहायक नदियाँ हैं। चंबल के निचले क्षेत्र में 16 किमी लंबी पट्टी, बीहड़ क्षेत्र है, जो त्वरित मृदा अपरदन का परिणाम है और मृदा संरक्षण का एक प्रमुख परियोजना स्थल है।&lt;br /&gt;
==ग्रन्थों के अनुसार==&lt;br /&gt;
*[[महाभारत]] के अनुसार राजा रंतिदेव के यज्ञों में जो आर्द्र चर्म राशि इकट्ठा हो गई थी उसी से यह नदी उदभुत हुई थी- &lt;br /&gt;
'महानदी चर्मराशेरूत्क्लेदात् ससृजेयतःततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता स महानदी'&amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत, शान्ति पर्व 29,123&amp;lt;/ref&amp;gt;। &lt;br /&gt;
*[[कालिदास]] ने भी [[मेघदूत]]-पूर्वमेघ 47 में चर्मण्वती को रंतिदेव की कीर्ति का मूर्त स्वरूप कहा गया है-&lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
आराध्यैनं शदवनभवं देवमुल्लघिताध्वा, &lt;br /&gt;
सिद्धद्वन्द्वैर्जलकण भयाद्वीणिभिदैत्त मार्गः। &lt;br /&gt;
व्यालम्बेथास्सुरभितनयालंभजां मानयिष्यन्, &lt;br /&gt;
स्रोतो मूत्यभुवि परिणतां रंतिदेवस्य कीर्तिः'।&lt;br /&gt;
&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
इन उल्लेखों से यह जान पड़ता है कि रंतिदेव ने चर्मवती के तट पर अनेक यज्ञ किए थे। &lt;br /&gt;
*महाभारत में भी चर्मवती का उल्लेख है - &lt;br /&gt;
'ततश्चर्मणवती कूले जंभकस्यात्मजं नृपं ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा'&amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत 2, 31, 7&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
अर्थात इसके पश्चात [[सहदेव]] ने (दक्षिण दिशा की विजय यात्रा के प्रसंग में) चर्मण्वती के तट पर जंभक के पुत्र को देखा जिसे उसके पूर्व शत्रु वासुदेव ने जीवित छोड़ दिया था। सहदेव इसे युद्ध में हराकर दक्षिण की ओर अग्रसर हुए थे। &lt;br /&gt;
*चर्मण्वती नदी को वन पर्व के तीर्थ यात्रा अनु पर्व में पुण्य नदी माना गया है -&lt;br /&gt;
'चर्मण्वती समासाद्य नियतों नियताशनः रंतिदेवाभ्यनुज्ञातमग्निष्टोमफलं लभेत्'। &lt;br /&gt;
*[[भागवत पुराण|श्रीमदभागवत]]  में चर्मवती का [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] के साथ उल्लेख है - &lt;br /&gt;
'सुरसानर्मदा चर्मण्वती सिंधुरंधः'&amp;lt;ref&amp;gt;श्रीमदभागवत 5, 19, 18&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
*इस नदी का उदगम जनपव की पहाड़ियों से हुआ है। यहीं से गंभीरा नदी भी निकलती है। यह [[यमुना नदी|यमुना]] की सहायक नदी है। &lt;br /&gt;
*महाभारत में अश्वनदी का चर्मण्वती में, चर्मण्वती का यमुना में और यमुना का [[गंगा नदी]] में मिलने का उल्लेख है – &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
मंजूषात्वश्वनद्याः सा ययौ चर्मण्वती नदीम्, &lt;br /&gt;
चर्मण्वत्याश्व यमुना ततो गंगा जगामह। &lt;br /&gt;
गंगायाः सूतविषये चंपामनुययौपुरीम्'।&amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत वन पर्व 308, 25-26&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{भारत की नदियाँ}}&lt;br /&gt;
[[Category:भूगोल कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:भारत की नदियाँ]]&lt;br /&gt;
[[Category:मध्य प्रदेश की नदियाँ]]&lt;br /&gt;
[[Category:राजस्थान की नदियाँ]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Shekhawatmukesh</name></author>
	</entry>
</feed>